Ngô Thị Mai – Học viện Tòa án

1. Quy chế pháp lý của đảo theo UNCLOS 1982

1.1. Khái niệm đảo: Theo quy định tại khoản 1 Điều 121 Công ước của Liên hợp quốc về luật biển năm 1982 (UNCLOS) được hiểu là: “Một vùng đất hình thành một cách tự nhiên có nước bao bọc, khi thủy triều lên vùng nước này vẫn ở trên mặt nước”. Như vậy có 3 tiêu chuẩn để xác định là đảo:

Thứ nhất, đảo phải là vùng đất hình thành tự nhiên. Tiêu chuẩn này nhằm phân biệt đảo tự nhiên với đảo nhân tạo và các công trình, thiết bị do con người xây dựng trên biển.

Thứ hai, đảo phải có nước bao bọc xung quanh. Tiêu chuẩn này đưa ra để phân biệt đảo với bán đảo. Tức đảo phải là vùng đất có nước bao bọc xung quanh nhưng không nối với lãnh thổ đất liền hoặc có nối với đất liền nhưng bằng cầu hoặc đường hầm.

Thứ ba, đảo phải thường xuyên ở trên mặt biển lúc thủy triều lên. Tức vẫn hiện hữu trên mặt nước không phụ thuộc vào nước thủy triều lên hay xuống. Tiêu chuẩn này nhằm phân biệt với bãi cạn lúc nổi lúc chìm (Điều 13 UNCLOS).

Khi một đảo thỏa mãn toàn bộ các yếu tố cấu thành theo Điều 121 thì đảo đó sẽ có quy chế pháp lý đầy đủ với các vùng biển là: nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa áp dụng như đối với lãnh thổ đất liền. Còn đối với các đảo không đáp ứng được khoản 3 Điều 121 thì chỉ có quyền có nội thủy và lãnh hải.

1.2. Vai trò của đảo trong việc xác định các vùng biển

* Đối với các đảo gần bờ:

Sự hiện diện của các đảo hay chuỗi đảo nằm ven bờ có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định đường cơ sở của quốc gia ven biển. Có thể xác định đường cơ sở theo hai phương pháp đường cơ sở thông thường và đường cơ sở thẳng. Đảo hay chuỗi đảo nằm ngay sát và chạy dọc ven bờ là một trong ba hoàn cảnh đặt biệt để quốc gia ven biển lựa chọn để vạch đường cơ sở theo phương pháp đường cơ sở thẳng (nếu không sử dụng phương pháp đường cơ sở thông thường) bao gồm:

- Khoảng cách giữa đất liền với đảo không vượt quá 24 hải lí;

- Mỗi đảo trong chuỗi các đảo khác cũng trong chuỗi mà đường cơ sở thẳng sẽ được vạch qua khoảng cách không quá 24 hải lí;

- Chuỗi đảo này phải chắn ít nhất 50% đường bờ biển liên quan.

Đối với đường cơ sở của các mỏm đá, Điều 6 của Công ước Luật biển 1982 quy  định "Trong trường hợp những bộ phận đảo cấu tạo bằng san hô hoặc các đảo có đá ngầm ven bờ bao quanh thì đường cơ sở là ngấn nước triều thấp nhất ở bờ phía ngoài cùng của các mỏm đá, như đã được thể hiện trên các hải đồ được quốc gia ven biển chính thức công nhận". Trong nội thủy, quốc gia sở hữu đảo có chủ  quyền hoàn toàn, tuyệt đối như đối với lãnh thổ đất liền.

* Đối với các đảo xa bờ (nằm ngoài khoảng cách 24 hải lí tình từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải):

Về nguyên tắc, các đảo này sẽ không được tính đến khi vạch đường cơ sở. Tuy nhiên để đảm bảo chủ quyền quốc gia đối với đảo tự nhiên, tại khoản 2 Điều 121 UNCLOS cũng quy định dành cho các đảo này vùng biển riêng biệt (bao gồm vùng nội thủy, lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải, đặc quyền kinh tế và thềm lục địa) như đối với lãnh thổ đất liền.

Quy chế pháp lý của đảo được áp dụng như đối với lãnh thổ đất liền theo UNCLOS 1982

·         Nội thủy

Vùng nội thủy của các đảo cũng được xác định theo đúng các điều khoản áp dụng cho lãnh thổ đất liền. Điều 8 của Công ước Luật biển 1982 quy định trừ trường hợp được quy định ở phần VI liên quan đến quốc gia quần đảo, các vùng nước ở phía bên trong đường cơ sở của lãnh hải là nội thủy của quốc gia ven biển. Tương tự như vậy, các vùng nước ở phía bên trong đường cơ sở của lãnh hải của đảo cũng được coi là vùng nước nội thủy. Về đường cơ sở thông thường để xác định vùng nước nội thủy của đảo là ngấn nước thủy triều thấp nhất dọc theo bờ biển của đảo, như đã được thể hiện trên các hải đồ tỷ lệ lớn được quốc gia ven biển chính thức công bố (Điều 5).

·         Lãnh hải

Theo Điều 3 của Công ước Luật biển 1982 thì các quốc gia ven biển  có quyền  ấn  định chiều rộng lãnh hải của các đảo của mình không vượt quá 12 hải lý kể từ đường cơ sở được vạch ra theo đúng Công ước. Ranh giới phía ngoài của lãnh hải là một đường mà mỗi điểm ở trên đường đó cách điểm gần nhất của đường cơ sở một khoảng cách bằng chiều rộng của lãnh hải (Điều 4).

Các quốc gia có đảo có quyền mở rộng chủ quyền trong lãnh hải của đảo đến vùng trời phía trên, cũng như đến đáy và lòng đất dưới đáy của vùng biển này.  Chủ quyền này là chủ quyền hoàn toàn và đầy đủ, quốc gia ven biển có chủ quyền trên cả ba mặt lập pháp, hành pháp và xét xử nhưng lại bị giới hạn bởi quyền qua lại không gây hại của tàu thuyền nước ngoài.

·         Vùng tiếp giáp lãnh hải

Theo Công Luật biển 1982, vùng tiếp giáp của đảo không thể mở rộng quá 24 hải lý kể từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng của lãnh hải (Điều 33). Trong vùng biển này, quốc gia ven biển có thể thi hành sự kiểm soát cần thiết nhằm ngăn ngừa những vi phạm đối với các luật và quy định hải quan, thuế khóa, nhập cư hay y tế trên lãnh thổ hay trong lãnh hải của mình. Trừng trị những vi phạm đối với các luật và quy định nói trên xảy ra trên lãnh thổ hay trong lãnh hải của mình.

·         Vùng đặc quyền kinh tế

Theo Công ước Luật biển 1982 vùng đặc quyền về kinh tế của đảo có thể được mở rộng tới 200 hải lý kể  từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh  hải (Điều 57). Trong vùng đặc quyền kinh tế, quốc gia có đảo có các quyền chủ quyền về việc thăm dò và khai thác, bảo tồn và quản  lý các tài nguyên thiên nhiên sinh vật hoặc không sinh vật, các quyền  tài phán đối với việc  lắp đặt, sử dụng các đảo nhân tạo, các thiết bị công trình biển,…Trừ trường hợp là đảo đá không thích hợp cho con người đến ở hoặc cho đời sống kinh tế riêng thì không có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa mà chỉ có vùng nội thủy, lãnh hải và tiếp giáp lãnh hải riêng.

·         Thềm lục địa

Công ước Luật biển 1982 đã khẳng định là các đảo có thềm lục địa và thềm lục địa của các đảo được xác định theo đúng các quy định của Công ước áp dụng cho các lãnh thổ đất liền khác (Điều 121). Áp dụng Điều 76 của Công ước, thềm  lục địa của một đảo có thể hiểu là bao gồm đáy biển và lòng đất dưới đáy biển bên ngoài lãnh hải của đảo đó, trên toàn bộ phần kéo dài tự nhiên của lãnh thổ đất liền  của đảo cho đến mép ngoài của  rìa lục địa, hoặc đến cách đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải 200 hải lý, khi mép ngoài của rìa lục địa của đảo ở khoảng cách  gần hơn. Trong trường hợp mép rìa ngoài của thềm lục địa của đảo vượt quá  200  hải lý thì có thể vạch ra ngoài khoảng cách đó nhưng không quá 350 hải lý hoặc nằm cách đường đẳng sâu 2500 m là đường nối liền các điểm có độ sâu 2500 m  một khoảng cách không quá 100 hải lý.

Trên vùng thềm lục địa của đảo, các quốc gia có đảo thực hiện các quyền  chủ quyền về thăm dò, khai thác tài nguyên; quyền tài phán về nghiên cứu khoa học; quyền đối với các đảo nhân tạo,các thiết bị, công trình trên thềm lục địa và quyền bảo vệ, giữ gìn môi trường biển.

Như vậy, sự tồn tại của đảo tự nhiên được xác định là gần bờ hay xa bờ đều có ý nghĩa nhất định đối với việc hoạch định vùng biển của quốc gia ven biển. Trong một số trường hợp đặc biệt, sự tồn tại của đảo, chuỗi đảo tự nhiên này có thể góp phần mở rộng các vùng biển của quốc gia ra hướng biển, ví dụ sự tồn tại của đảo tự nhiên xa bờ tại vùng tiếp giáp lãnh hải hay vùng đặc quyền kinh tế.