Giới thiệu

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 có nhiều điểm mới về tổ chức trong hệ thống Tòa án nhân dân so với các Luật Tổ chức Tòa án nhân dân trước đây. Trong đó, quy định về Tòa Gia đình và Người chưa thành niên là một trong những điểm mới đáng chú ý nhất. Việc thành lập mới Tòa này nhằm đảm bảo một thủ tục tố tụng có những cách thức riêng phù hợp với tâm lý và độ tuổi của người chưa thành niên. Tuy nhiên, so với thế giới, loại tòa chuyên trách này không còn là mới lạ (Tòa Người chưa thành niên đầu tiên được thành lập ở Mỹ vào năm 1899, ở Anh năm 1908, Tòa Gia đình ở Nhật Bản năm 1949), cùng với đó, đã có nhiều nghiên cứu về tính chất, đặc điểm trong xét xử các vụ án có người chưa thành niên tham gia nhằm thực hiện tốt hơn việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền trẻ em.

Trên cơ sở so sánh tính tương thích của pháp luật Việt Nam với thông lệ quốc tế và các nghiên cứu về tư pháp thân thiện với trẻ em của UNICEF, bài viết này sẽ đề cập tới một số vấn đề trong xét xử các vụ án có người chưa thành niên tham gia và một số đề xuất.

1. Khái niệm “Người chưa thành niên” (juveniles)/ “Trẻ em” (children)

Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em (The United Nation Convention on the Rights of the Child - CRC) đã định nghĩa “trẻ em” là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi, trừ khi pháp luật quốc gia có quy định khác.

Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1992 (sửa đổi 2004) của Việt Nam quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Tuy nhiên, quy định này đang được kiến nghị sửa đổi nâng độ tuổi lên đến dưới 18 đề phù hợp với quy định của Công ước quốc tế về quyền trẻ em nhằm mục đích tăng mức độ bảo vệ trẻ em cho tất cả những người có độ tuổi dưới 18.

Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình đều quy định người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên. Trong pháp luật hình sự, Bộ luật Hình sự quy định người chưa thành niên phạm tội là người trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi.

Tóm lại, xem xét một cách tổng quát thì khái niệm trẻ em và người chưa thành niên tham gia vào hoạt động tố tụng của pháp luật Việt Nam hiện nay là đồng nhất và độ tuổi là dưới 18 tuổi. Quy định này cũng hoàn toàn phù hợp với pháp luật quốc tế về quyền tư pháp đối với trẻ em.

2. Pháp luật quốc tế về Tư pháp phù hợp/ thân thiện với trẻ em

Ở hầu hết các nước trên thế giới, ban đầu, hệ thống Tư pháp thường được thiết kế để nhằm tới người đã thành niên. Mặc dù vậy, về thủ tục tố tụng, các nước đều có những quy định riêng để phù hợp hơn với những vụ án có trẻ em. Hoạt động tố tụng này được gọi là “Tư pháp phù hợp/ thân thiện với trẻ em” (Child Friendly Justice hay còn được gọi Child-sensitive Justice). Hiểu một cách đơn giản, Tư pháp phù hợp/thân thiện với trẻ em là việc tiến hành tố tụng phải đảm bảo một môi trường an toàn, thân thiện mà trong đó có phương pháp đặt câu hỏi (trong điều tra, xét xử) phù hợp với lứa tuổi. Theo nghiên cứu về Tư pháp với trẻ em của UNICEF thì một hệ Thống tư pháp phù hợp với trẻ em là hệ thống mà ở đó:

- Các thủ tục điều tra, truy tố và xét xử được điều chỉnh để phù hợp với những nhu cầu cụ thể của trẻ em;

- Trẻ em được đối xử bằng nhân phẩm, tình thương và được tôn trọng, bảo vệ những nhu cầu cá nhân, lợi ích và sự riêng tư của mình;

- Tất cả mọi trẻ em được đối xử công bằng, bình đẳng và không phải chịu bất kỳ hình thức phân biệt đối xử nào;

- Các vụ án liên quan đến trẻ em phải được xử lý nhanh chóng và tránh mọi trì hoãn không cần thiết;

- Các quyết định được đưa ra phải dựa trên lợi ích tốt nhất của trẻ em;

- Thúc đẩy quyền được lắng nghe và tham gia của trẻ em trong quá trình tố tụng bằng cách cung cấp cho trẻ em thông tin về thủ tục tố tụng, sử dụng các phương pháp phù hợp với độ tuổi của trẻ em để lấy lời khai và bảo đảm trẻ em nhận được sự trợ giúp của cha mẹ hoặc người giám hộ và luật sư bào chữa;

- Các Cơ quan tiến hành tố tụng được tập huấn chuyên môn về xử lý các vụ án có trẻ em tham gia và thực thi nhiệm vụ của mình một cách chuyên nghiệp, hiệu quả trên cơ sở tôn trọng các quyền của trẻ em;

- Các Cơ quan tiến hành tố tụng hợp tác chặt chẽ với các cán bộ xã hội và các nhân viên hỗ trợ khác để bảo đảm trẻ em nhận được sự hỗ trợ cần thiết.

Việc áp dụng Tư pháp thân thiện với trẻ em không chỉ cần một môi trường vật chất phù hợp như phòng xử hay các công cụ hỗ trợ hiện đại, quan trọng hơn, là cách thức mà Thẩm phán và người tiến hành tố tụng tiếp xúc với trẻ em khi thực thi nhiệm vụ. Điều này có thể cải thiện đáng kể sự phù hợp với hoạt động của các Cơ quan tố tụng đối với mà đơn giản là bằng những thay đổi về thái độ, phương pháp tiếp cận và những kỹ thuật mà Thẩm phán sử dụng như:

- Thấu hiểu hoàn cảnh và khả năng dễ bị tổn thương của trẻ em.

- Bảo vệ sự riêng tư của trẻ em.

- Chú ý đến những nhu cầu đặc biệt của các em gái.

- Thấu hiểu những nhu cầu đặc biệt của trẻ em khuyệt tật.

- Xây dựng mối quan hệ hợp tác tốt với các cơ quan và tổ chức khác tham gia bảo vệ trẻ em.

Thẩm phán cũng có thể thúc đẩy Tư pháp thân thiện hơn với trẻ em bằng việc tuân thủ những nguyên tắc cơ bản sau đây:

- Đối xử với trẻ em bằng sự quan tâm, nhân phẩm và tôn trọng

- Không phân biệt đối xử

- Luôn luôn dành ưu tiên cho những lợi ích của trẻ em

- Thân thiện, kiên nhẫn và thấu hiểu

- Sử dụng phương pháp giao tiếp thân thiện với trẻ em

- Đối xử phù hợp với từng trẻ em theo từng độ tuổi và mức độ trưởng thành về mặt nhận thức tâm lý của trẻ em.

Thực tế, việc tham gia trong tố tụng (cả hình sự, hôn nhân gia đình hay dân sự) là một trải nhiệm đáng sợ đối với bất kỳ ai, đặc biệt là đối với một đứa trẻ. Vì vậy, thủ tục tố tụng cần phải được thực hiện trong một không khí thân thiện, an toàn và sự hiểu biết để trẻ em có thể tham gia đầy đủ và tự do bày tỏ ý kiến của mình. Để tạo dựng một môi trường có lợi cho trẻ em và gia đình, ở nhiều nước đã thành lập các Tòa án chuyên trách để xử lý các vụ án của trẻ em. Ở một số quốc gia, đây là những Tòa án riêng biệt hoàn toàn và có các phòng xét xử được thiết kế riêng và thân thiện với trẻ em. Các phòng xử này thường là những phòng có diện tích nhỏ hơn, cách bố trí cũng đơn giản và gần gũi với môi trường sống ở gia đình, trường học. Các bên tham gia ngồi xung quanh một chiếc bàn “ít nghiêm trang” hơn so với phòng xử án thông thường.

Một phiên xét xử vụ án hình sự có bị cáo là người chưa thành niên tại Tòa án Koori, Australia. (Bị cáo ngồi thứ 2 từ trái sang). Ảnh: nguồn UNICEF

Tòa người chưa thành niên cũng có thể được xây dựng tách biệt với các loại tòa chuyên trách khác (Tòa Hình sự, Tòa Dân sự, Tòa Kinh tế), hoặc có lối đi riêng để trẻ em không phải tiếp xúc với các bên (là người lớn) tham gia tố tụng tại Tòa án.

Một phiên tòa hình sự tại Tòa Gia đình, Nhật Bản (vị trí số 5 là bị cáo người chưa thành niên). Ảnh: nguồn: Tòa án tối cao Nhật Bản

Ở một số nước khác, họ không thiết kế những phòng xử án riêng cho trẻ em hoặc Tòa án riêng thì Thẩm phán xét xử những vụ án này phải là Thẩm phán chuyên trách và được tập huấn về chuyên môn xét xử các vụ án có người chưa thành niên tham gia. Tất cả các vụ án liên quan đến trẻ em được lên kế hoạch xét xử vào một số ngày cụ thể trong tuần (hoặc một thời điểm thích hợp trong ngày) khi không xét xử các vụ án của người đã thành niên nhằm tránh trùng thời điểm với các vụ án khác. Việc tách bạch về thủ tục tố tụng như vậy cũng làm cho các vụ án liên quan đến trẻ em có thủ tục tố tụng nhẹ nhàng hơn so với các vụ có người thành niên, Tòa án có thể sắp xếp, bố trí lại phòng xét xử, không để trẻ em gặp những người đã thành niên phạm tội khác, từ đó có thể tạo ra một môi trường thân thiện hơn với trẻ em.

Việc bố trí phòng xử như một vụ án thông thường dễ tạo nên sự sợ hãi cho các em. Tòa án có thể tạo ra một môi trường ít trang nghiêm và thân thiện hơn với trẻ em bằng cách bố trí lại các đồ đạc hiện có để các bên ngồi xung quanh một chiếc bàn và cho phép trẻ em ngồi cạnh cha mẹ, thậm chí cả khi trẻ em đang bị tạm giam.

Ở hầu hết các nước, các vụ án có trẻ em tham gia đều được xét xử kín, việc này là cần thiết vừa để bảo vệ sự riêng tư cá nhân và nhân phẩm cũng như giảm sự sợ hãi và căng thẳng cho trẻ em. Việc tuyên án công khai cũng không nêu tên thật của các em (thường được viết tắt tên riêng).

Các vụ án của trẻ em cần được ưu tiên xét xử và hoàn tất nhanh nhất có thể. Thực tế cho thấy, các biện pháp áp dụng cho trẻ em phạm tội sẽ có hiệu quả nhất khi thời gian từ khi phạm tội tới khi ra bản án của tòa án là ngắn nhất có thể. Thời gian bị tạm giam cũng cần được giữ ở mức tối thiểu.

3. Quy định về Tư pháp phù hợp với trẻ em trong pháp luật Việt Nam

Ở Việt Nam, mặc dù pháp luật đã có những quy định riêng đối với người chưa thành niên trong tố tụng. Trong nguyên tắc áp dụng định tội danh và hình phạt của luật hình sự, những chế tài hình phạt được áp dụng điều khoản nhẹ hơn so với người thành niên pháp tội ở cùng hành vi phạm tội và tội danh. Ngoài ra, pháp luật Việt Nam cũng có những văn bản dưới luật hướng dẫn việc thi hành một số quy định trong tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên nhằm bảo đảm việc tiến hành tố tụng phù hợp với tâm lý, lứa tuổi của họ, nhưng trên thực tế hầu như những quy định này chưa được áp dụng. Điều này, dẫn đến các quyền trẻ em chưa được bảo vệ, thậm chí trẻ em bị xâm phạm và trở thành “nạn nhân” bởi các “trình tự tố tụng quá nghiêm khắc và cứng nhắc”.

Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXA ngày 12 tháng 7 năm 2011 đã hướng dẫn thi hành một số quy định của Bộ Luật Tố tụng hình sự đối với người tham gia tố tụng là người chưa thành niên. Thông tư quy định: người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm thần, là những đối tượng dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi họ tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án. Do đó, tùy theo lứa tuổi, mức độ trưởng thành và nhu cầu cá nhân mà họ cần được bảo vệ theo đúng quy định của pháp luật khi tham gia vào các trình tự của tố tụng hình sự.

3.1. Một số quy định chung về xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội

Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người chưa thành niên, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng cần:

- Bảo đảm tuân thủ theo đúng các quy định tại Chương XXXII của BLTTHS và các quy định khác không trái với những quy định của Chương này.

- Bảo đảm quyền của người chưa thành niên theo quy định của pháp luật được tôn trọng trong suốt quá trình tố tụng. Việc điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người chưa thành niên phải phù hợp với tâm lý, lứa tuổi của họ.

- Bảo đảm giữ bí mật thông tin cá nhân của người chưa thành niên. Mọi hoạt động tố tụng liên quan đến người chưa thành niên phải được tiến hành trong môi trường thuận tiện cho việc bảo đảm bí mật đời tư và danh dự, nhân phẩm của người chưa thành niên.

- Hạn chế đến mức thấp nhất số lần tiếp xúc giữa người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên với bị can, bị cáo.

- Áp dụng các biện pháp phù hợp, cần thiết theo quy định của pháp luật để bảo đảm người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên cũng như người thân thích của họ được an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi các quyền ấy bị đe dọa hoặc bị xâm hại.

- Ưu tiên giải quyết nhanh chóng, chính xác, kịp thời các vụ án liên quan đến người chưa thành niên.

- Khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người chưa thành niên, cơ quan tiến hành tố tụng cần phân công Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm về điều tra, truy tố, xét xử đối với người chưa thành niên hoặc người có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm liên quan đến người chưa thành niên.

- Trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án do người chưa thành niên phạm tội gây ra, cơ quan tiến hành tố tụng cần thực hiện đúng nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội quy định tại Điều 69 Bộ luật hình sự. Đặc biệt cần xem xét việc miễn trách nhiệm hình sự nếu có đủ điều kiện quy định tại Khoản 2 Điều 69 Bộ luật hình sự, ưu tiên áp dụng biện pháp chuyển hướng giao họ cho gia đình, cơ quan hoặc tổ chức giám sát, giáo dục nhằm giúp họ tự sửa chữa lỗi lầm tại cộng đồng.

3.2. Xét xử vụ án có bị cáo là người chưa thành niên

- Điều 307 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định khi xét xử có bị cáo là người chưa thành niên thì Hội đồng xét xử phải có 1 Hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặc là cán bộ Đoàn thanh niên TNCSHCM. Quy định này nhằm đảm bảo thành viên Hội đồng xét xử hiểu yếu tố về tâm sinh lý và lứa tuổi của bị cáo. Tuy nhiên, thực tế không phải giáo viên nào, hay cán bộ đoàn nào cũng có kiến thức về tâm - sinh lý của lứa tuổi vị thành niên. Do đó, việc mời Hội thẩm tham gia xét xử đối với vụ án có người chưa thành niên là bị cáo phải xét đến yếu tố về hoạt động chuyên môn có liên quan đến tâm – sinh lý của trẻ em đáp ứng yêu cầu của pháp luật cả về nội dung và hình thức.

- Không tiến hành xét xử lưu động vụ án do người chưa thành niên gây ra, trừ trường hợp cần giáo dục, tuyên truyền pháp luật và phòng ngừa tội phạm. Việc quy định không xét xử lưu động/ xét xử công khai là xuất phát từ yêu cầu bảo vệ sự riêng tư cá nhân và nhân phẩm cũng như giảm sự sợ hãi và căng thẳng cho trẻ em đồng thời nhằm bảo vệ các em khỏi những đe dọa từ những nhóm người trong cộng đồng, giúp các em đỡ mặc cảm và có môi trường tốt để tái hòa nhập. Việc quy định xét xử lưu động trong trường hợp giáo dục, tuyên truyền pháp luật và phòng ngừa tội phạm là không triệt để trong việc bảo vệ người chưa thành niên trong tố tụng, điều này cũng không phù hợp với thông lệ quốc tế. Ở nhiều nước các vụ án có người thành niên tham gia tố tụng đều được xử kín và khi tuyên án công khai cũng không nêu tên thật và đỉa chỉ của các em. Đây là quy mang tính nhân đạo và hướng tới tính giáo dục và tạo mọi điều kiện tốt nhất để các em làm lại cuộc đời, hoàn toàn không hướng tới tính trừng phạt hay răn đe tội phạm.

- Không còng tay hoặc sử dụng các phương tiện cưỡng chế khác trong quá trình xét xử tại Tòa án, trừ trường hợp họ phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng do cố ý hoặc có việc làm tiêu cực hoặc có biểu hiện chống đối, gây mất trật tự tại phiên toà. Quy định này chỉ mang tính hình thức và không đúng với tính chất, đặc thù của tư pháp phù hợp/thân thiện với trẻ em, vì theo quy định này thì mọi bị cáo có độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 sẽ đều bị còng tay trong xét xử tại tòa án vì theo của Bộ luật Hình sự thì họ chỉ chịu trách nhiệm hình sự đối với tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng. Trong khi quy định về không còng tay nhằm tạo sự thân thiện và bảo vệ tội phạm vị thành niên dựa đặc tính tâm lý và sự phát triển của độ tuổi. Không phải xuất phát từ mức độ nghiêm trọng hay không nghiêm trọng của hành vi phạm tội.

- Những lời giải thích về quyền và nghĩa vụ, thủ tục xét xử cũng như các câu hỏi đưa ra tại phiên tòa cần đơn giản, rõ ràng để đảm bảo cho người chưa thành niên và đại diện gia đình của họ có thể hiểu và trả lời đúng câu hỏi.

Kết luận

Căn cứ vào các quy định của pháp luật hiện hành, chúng ta  thấy các hoạt hoạt động của các Cơ quan tố tụng đối với người chưa thành niên của Việt Nam và pháp luật quốc tế, Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em là khá tương đồng. Tuy nhiên, việc hiểu và áp dụng các quy định của pháp luật giữa các Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng trong điều tra, tuy tố, xét xử một vụ án có người chưa thành niên tham gia vẫn còn có sự khác nhau, chưa thống nhất. Bên cạnh đó, một số quy định còn chung chung, chưa bám sát nguyên tắc bảo vệ quyền trẻ em trong tố tụng do đó, nhiều quyền của trẻ em chưa được bảo vệ một cách hiệu quả. Từ những phân tích trên, chúng tôi kiến nghị một số giải pháp sau:

1. Bổ sung, sửa đổi một số Điều trong Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định thủ tục tố tụng hình sự đối với bị can, bị cáo, người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên trên cơ sở tư duy tư pháp thân thiện với trẻ em. Trong đó, quy định cụ thể về áp dụng các biện pháp ngăn chặn, lấy lời khai người bị hại, người làm chứng; hỏi cung bị can; trình tự xét xử vụ án có bị cáo là người chưa thành niên. Bổ sung, sửa đổi một số Điều trong  Bộ luật Tố tụng dân về trình tự, thủ tục tố tụng đối với các vụ án có người chưa thành niên tham gia trong vụ án hôn nhân gia đình, các vụ án dân sự khác.

2. Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ra Chỉ thị hướng dẫn các Tòa án, các Tòa Gia đình và người chưa thành niên về thiết kế, bố trí, tổ chức phòng xử, áp dụng một số kỹ thuật khi xét xử các vụ án có người chưa thành niên để đảm bảo các quy định về Tư pháp thân thiện với trẻ em, như: không sử dụng còng tay, không sử dụng hoặc thay thế vành móng ngựa bằng một chếc bàn, bố trí phòng riêng hoặc có màn chắn trong phòng xử tránh để bị cáo, người làm chứng và người bị hại, người thân của người bị tiếp xúc với nhau; hoặc không sắp xếp lịch xử có người chưa thành niên tham gia với các vụ án thông thường, …)

3. Tập huấn cho các Thẩm phán, Thư ký Tòa án và cán bộ Tòa án làm việc trong các Tòa Gia đình và người chưa thành niên về kiến thức, kỹ năng liên quan đến Tư pháp thân thiện với trẻ em trên cơ sở quy định của Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em, những nghiên cứu đối với sự phát triển tâm - sinh lý của trẻ em và một số mô hình Tòa gia đình và người chưa thành niên ở một số nước nhằm thay đổi tư duy, nâng cao nhận thức và kỹ năng xét xử cho Thẩm phán và Thư ký Tòa án.

4. Tòa án nhân dân tối cao tổ chức các hội nghị, hội thảo liên ngành, hội thảo quốc tế về Tư pháp thân thiện với trẻ em để đảm bảo các quy định được áp dụng thống nhất và hiệu quả giữa các Cơ quan tiến hành tố tụng, các tổ chức xã hội nhằm bảo vệ tốt nhất các quyền trẻ em.

Tài liệu tham khảo: