ThS. Nguyễn Thị Hồng Vân

Học viện Toà án

1. Tổng quan hệ thống pháp luật và chính sách thuế quan của Hoa Kỳ

Hoa Kỳ là một trong những quốc gia có hệ thống pháp luật thuế quan phát triển sớm, phức tạp và có ảnh hưởng lớn nhất trong thương mại quốc tế. Do quy mô thị trường rất lớn, đồng USD giữ vai trò quan trọng trong thanh toán quốc tế, đồng thời Hoa Kỳ là trung tâm của nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu, nên mọi thay đổi trong chính sách thuế quan của nước này đều có thể tạo ra tác động vượt ra ngoài phạm vi nội bộ Hoa Kỳ. Chính sách thuế quan của Hoa Kỳ vì vậy không chỉ là chính sách thu thuế đối với hàng hóa nhập khẩu, mà còn là công cụ để bảo vệ sản xuất trong nước, xử lý các hành vi thương mại bị coi là không công bằng, điều chỉnh thâm hụt thương mại, bảo vệ an ninh quốc gia, kiểm soát công nghệ, ứng phó với biến đổi khí hậu và thực hiện mục tiêu cạnh tranh chiến lược với các nền kinh tế lớn, đặc biệt là Trung Quốc. Vì vậy, nghiên cứu hệ thống pháp luật và chính sách thuế quan của Hoa Kỳ không chỉ giúp hiểu cách nước này quản lý hàng hóa nhập khẩu, mà còn giúp nhận diện rõ hơn cách Hoa Kỳ sử dụng thuế quan để bảo vệ lợi ích kinh tế, thúc đẩy sản xuất trong nước và định hình lại quan hệ thương mại với các đối tác.

Theo cách hiểu thông thường, thuế quan là khoản thuế mà một quốc gia áp dụng đối với hàng hóa khi hàng hóa đó được nhập khẩu hoặc xuất khẩu qua biên giới hải quan. Đối với Hoa Kỳ, thuế quan trước hết là công cụ quản lý hàng hóa nhập khẩu và tạo nguồn thu cho ngân sách. Tuy nhiên, trong thực tiễn chính sách thương mại của Hoa Kỳ, thuế quan còn được dùng để bảo vệ các ngành sản xuất trong nước trước sức ép cạnh tranh từ hàng hóa nước ngoài. Khi hàng nhập khẩu có giá thấp hơn hoặc được sản xuất với lợi thế lớn hơn từ nước ngoài, doanh nghiệp Hoa Kỳ có thể gặp khó khăn trong việc cạnh tranh. Vì vậy, việc áp dụng thuế nhập khẩu có thể làm cho hàng hóa nước ngoài trở nên đắt hơn khi vào thị trường Hoa Kỳ, qua đó tạo điều kiện để hàng hóa sản xuất trong nước có vị trí thuận lợi hơn. Tuy nhiên, mục tiêu của thuế quan Hoa Kỳ hiện nay đã mở rộng hơn rất nhiều so với mục tiêu bảo hộ truyền thống. Thuế quan ngày càng được gắn với các vấn đề lớn như thâm hụt thương mại, phục hồi công nghiệp, bảo vệ chuỗi cung ứng, an ninh quốc gia và vị thế cạnh tranh của Hoa Kỳ trong quan hệ thương mại toàn cầu.

Trong Sắc lệnh ngày 02/4/2025 về việc điều chỉnh nhập khẩu bằng thuế quan đối ứng, chính quyền Tổng thống Donald Trump đặt vấn đề thâm hụt thương mại hàng hóa kéo dài vào vị trí trung tâm của chính sách thương mại. Nói một cách dễ hiểu, thâm hụt thương mại hàng hóa xảy ra khi Hoa Kỳ nhập khẩu hàng hóa từ nước ngoài nhiều hơn giá trị hàng hóa mà Hoa Kỳ xuất khẩu ra nước ngoài. Theo lập luận của Nhà Trắng, tình trạng này nếu kéo dài trong nhiều năm sẽ không chỉ gây mất cân bằng trong thương mại, mà còn có thể làm suy yếu nền sản xuất trong nước, làm giảm năng lực công nghiệp, gây bất lợi cho người lao động Hoa Kỳ và khiến Hoa Kỳ phụ thuộc nhiều hơn vào hàng hóa, linh kiện, nguyên liệu từ nước ngoài. Từ cách nhìn đó, chính quyền Trump cho rằng thâm hụt thương mại không chỉ là một vấn đề kinh tế thông thường, mà còn là vấn đề có liên quan đến an ninh quốc gia và sức mạnh lâu dài của nền kinh tế Hoa Kỳ.[1]

Về cơ sở pháp lý, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa quyền của Quốc hội và quyền điều hành của Tổng thống. Hiến pháp Hoa Kỳ trao cho Quốc hội quyền đặt và thu thuế, trong đó có thuế nhập khẩu. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, Quốc hội đã ban hành nhiều đạo luật cho phép Tổng thống được điều chỉnh chính sách thương mại và thuế quan trong những trường hợp nhất định, nhất là khi có vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia, tình trạng khẩn cấp hoặc hành vi thương mại bị cho là không công bằng. Riêng đối với Sắc lệnh ngày 02/4/2025, Tổng thống Trump viện dẫn một số đạo luật quan trọng, trong đó có Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế, Đạo luật Tình trạng khẩn cấp quốc gia, Đạo luật Thương mại năm 1974 và các quy định khác của pháp luật Hoa Kỳ.[2] Việc viện dẫn các đạo luật này cho thấy chính quyền Trump đã đặt chính sách thuế quan mới trong khuôn khổ rộng hơn của tình trạng khẩn cấp quốc gia, thay vì chỉ xem đây là một biện pháp thương mại thông thường.

Trong thực tiễn quản lý hàng hóa nhập khẩu, công cụ kỹ thuật quan trọng nhất của Hoa Kỳ là Biểu thuế hài hòa của Hoa Kỳ, thường gọi là HTSUS. Đây là hệ thống phân loại hàng hóa nhập khẩu, trong đó mỗi loại hàng hóa được gắn với một mã số cụ thể và một mức thuế tương ứng. Khi một doanh nghiệp muốn nhập khẩu hàng hóa vào Hoa Kỳ, việc xác định đúng mã hàng hóa theo HTSUS có ý nghĩa rất quan trọng, vì mã hàng hóa sẽ quyết định mức thuế phải nộp, các điều kiện quản lý và các nghĩa vụ liên quan. Nếu doanh nghiệp xác định sai mã hàng hóa, họ có thể bị tính sai thuế, bị truy thu thuế hoặc bị xử phạt. Do đó, HTSUS không chỉ là một bảng thuế, mà còn là nền tảng kỹ thuật để Hoa Kỳ quản lý hoạt động nhập khẩu một cách chi tiết và có hệ thống. Cùng với HTSUS, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ biên giới Hoa Kỳ, gọi tắt là CBP, là cơ quan trực tiếp thực hiện việc kiểm tra, giám sát và thu thuế đối với hàng hóa nhập khẩu. CBP có nhiệm vụ kiểm tra hàng hóa tại cửa khẩu, xác định mã hàng, xác định trị giá hải quan, thu thuế nhập khẩu và xử lý các hành vi gian lận thương mại. Ngoài CBP, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ còn có sự tham gia của nhiều cơ quan khác như Đại diện Thương mại Hoa Kỳ, Bộ Thương mại Hoa Kỳ và Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ. Các cơ quan này cùng tham gia vào quá trình xây dựng, điều tra, đánh giá và thực thi chính sách thương mại. Trong đó, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ thường giữ vai trò quan trọng trong đàm phán thương mại và xử lý các hành vi thương mại bị coi là không công bằng; Bộ Thương mại tham gia vào các vụ việc liên quan đến chống bán phá giá, chống trợ cấp và an ninh công nghiệp; còn Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ có vai trò trong phân tích thiệt hại đối với ngành sản xuất trong nước và duy trì hệ thống biểu thuế.

Hệ thống thuế quan của Hoa Kỳ bao gồm cả thuế nhập khẩu thông thường và các loại thuế bổ sung được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt. Thuế nhập khẩu thông thường được áp dụng theo biểu thuế đối với từng loại hàng hóa, còn các loại thuế bổ sung thường được sử dụng khi Hoa Kỳ cho rằng có hành vi thương mại không công bằng, có sự gia tăng nhập khẩu gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Chẳng hạn, Hoa Kỳ có thể áp dụng thuế chống bán phá giá khi hàng hóa nước ngoài được bán vào thị trường Hoa Kỳ với giá thấp bất thường và gây thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa. Hoa Kỳ cũng có thể áp dụng thuế chống trợ cấp khi hàng hóa nhập khẩu được hưởng trợ cấp từ chính phủ nước xuất khẩu và làm ảnh hưởng đến doanh nghiệp Hoa Kỳ. Ngoài ra, Hoa Kỳ còn sử dụng các công cụ như Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để xử lý các hành vi thương mại bị coi là không công bằng, hoặc Mục 232 của Đạo luật Mở rộng thương mại năm 1962 để xử lý các trường hợp nhập khẩu bị cho là đe dọa đến an ninh quốc gia.

Trong chính sách thuế quan năm 2025, khái niệm “thuế quan đối ứng” được chính quyền Trump sử dụng như một định hướng trung tâm. Hiểu một cách đơn giản, thuế quan đối ứng có nghĩa là nếu hàng hóa Hoa Kỳ khi xuất khẩu sang một quốc gia khác phải chịu thuế cao hoặc gặp nhiều rào cản, thì hàng hóa của quốc gia đó khi nhập khẩu vào Hoa Kỳ cũng phải chịu mức thuế tương ứng. Chính quyền Trump cho rằng cách làm này nhằm tạo ra sự công bằng hơn trong quan hệ thương mại, bởi theo lập luận của Nhà Trắng, Hoa Kỳ đã mở cửa thị trường trong nhiều năm nhưng nhiều đối tác vẫn duy trì mức thuế cao hơn hoặc áp dụng nhiều rào cản khiến hàng hóa Hoa Kỳ khó tiếp cận thị trường của họ. Trong Sắc lệnh ngày 02/4/2025, Nhà Trắng dẫn số liệu cho rằng mức thuế tối huệ quốc bình quân đơn giản của Hoa Kỳ chỉ khoảng 3,3%, trong khi Brazil là 11,2%, Trung Quốc là 7,5%, Liên minh châu Âu là 5%, Ấn Độ là 17% và Việt Nam là 9,4%. Những con số này được chính quyền Trump sử dụng để chứng minh rằng quan hệ thương mại giữa Hoa Kỳ và nhiều đối tác chưa thật sự cân bằng.

Không chỉ tập trung vào thuế nhập khẩu, Sắc lệnh ngày 02/4/2025 còn đề cập đến các hàng rào phi thuế quan. Đây là những biện pháp không phải là thuế, nhưng vẫn có thể làm cản trở hoạt động thương mại. Các hàng rào này có thể bao gồm thủ tục cấp phép nhập khẩu phức tạp, quy định kỹ thuật quá chặt chẽ, tiêu chuẩn vệ sinh dịch tễ không rõ ràng, trợ cấp cho doanh nghiệp trong nước, hạn chế đầu tư, hạn chế dòng dữ liệu xuyên biên giới, ưu đãi cho doanh nghiệp nhà nước hoặc các quy định gây khó khăn cho doanh nghiệp nước ngoài. Theo quan điểm của Hoa Kỳ, những rào cản này khiến hàng hóa và doanh nghiệp Hoa Kỳ gặp bất lợi khi tiếp cận thị trường nước ngoài, trong khi hàng hóa từ các nước đó lại có thể vào thị trường Hoa Kỳ với điều kiện thuận lợi hơn. Vì vậy, chính quyền Trump cho rằng nếu chỉ so sánh mức thuế nhập khẩu thì chưa đủ, mà cần nhìn cả hệ thống rào cản thương mại mà doanh nghiệp Hoa Kỳ phải đối mặt ở nước ngoài. Trên cơ sở đó, Sắc lệnh ngày 02/4/2025 quy định Hoa Kỳ áp dụng mức thuế bổ sung ban đầu 10% đối với hàng hóa nhập khẩu từ tất cả đối tác thương mại, trừ một số trường hợp được loại trừ. Sau đó, đối với một số quốc gia hoặc vùng lãnh thổ được nêu trong phụ lục của Sắc lệnh, Hoa Kỳ áp dụng mức thuế riêng cao hơn tùy theo mức độ mất cân bằng thương mại mà Hoa Kỳ xác định. Cách làm này cho thấy Hoa Kỳ không chỉ nhắm vào một mặt hàng cụ thể hay một quốc gia cụ thể, mà xây dựng một cơ chế thuế quan có phạm vi rất rộng. Tuy nhiên, chính sách này cũng không áp dụng giống nhau cho tất cả hàng hóa. Một số nhóm hàng hóa được loại trừ khỏi cơ chế thuế đối ứng, chẳng hạn như một số hàng hóa đã chịu thuế theo cơ chế riêng về thép, nhôm, ô tô, phụ tùng ô tô, cùng một số sản phẩm như đồng, dược phẩm, bán dẫn, gỗ, khoáng sản quan trọng, năng lượng và sản phẩm năng lượng. Việc loại trừ này cho thấy Hoa Kỳ vẫn phân biệt giữa các nhóm hàng hóa khác nhau, nhất là những nhóm hàng có liên quan đến an ninh quốc gia, công nghệ, năng lượng hoặc chuỗi cung ứng chiến lược.

Đối với Canada và Mexico, Hoa Kỳ có cách xử lý riêng do hai nước này là thành viên của Hiệp định Hoa Kỳ - Mexico - Canada, thường gọi là USMCA. Theo Sắc lệnh, hàng hóa từ Canada và Mexico nếu đáp ứng quy tắc xuất xứ theo USMCA thì tiếp tục được hưởng ưu đãi theo hiệp định. Ngược lại, nếu hàng hóa không đáp ứng quy tắc xuất xứ, hàng hóa đó có thể phải chịu mức thuế bổ sung theo chính sách mới. Nội dung này cho thấy quy tắc xuất xứ ngày càng trở thành vấn đề rất quan trọng trong thương mại với Hoa Kỳ. Doanh nghiệp không chỉ cần sản xuất hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, mà còn phải chứng minh được hàng hóa có xuất xứ hợp lệ. Nếu không chứng minh được xuất xứ phù hợp, hàng hóa có thể bị áp thuế cao hơn, dù được xuất khẩu từ một quốc gia có hiệp định thương mại với Hoa Kỳ.

Sắc lệnh cũng đưa ra quy định về phần giá trị có xuất xứ Hoa Kỳ trong hàng hóa nhập khẩu. Theo đó, nếu một hàng hóa nhập khẩu có ít nhất 20% giá trị có xuất xứ Hoa Kỳ, thì phần thuế bổ sung chỉ áp dụng đối với phần giá trị không có xuất xứ Hoa Kỳ. Quy định này có thể hiểu là Hoa Kỳ muốn khuyến khích doanh nghiệp đưa linh kiện, nguyên liệu, bộ phận hoặc công đoạn sản xuất của Hoa Kỳ vào chuỗi cung ứng. Khi sản phẩm nhập khẩu vào Hoa Kỳ có một phần giá trị được tạo ra tại Hoa Kỳ, doanh nghiệp có thể giảm bớt nghĩa vụ thuế đối với phần giá trị đó. Vì vậy, chính sách này không chỉ nhằm hạn chế nhập khẩu, mà còn nhằm kéo một phần chuỗi sản xuất quay trở lại Hoa Kỳ hoặc ít nhất là tăng tỷ lệ giá trị Hoa Kỳ trong sản phẩm toàn cầu.

Bên cạnh vấn đề thuế suất, chính sách mới của Hoa Kỳ còn gắn chặt với việc kiểm soát gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp. Sắc lệnh quy định rằng để tránh tình trạng hàng hóa Trung Quốc đi vòng qua Hồng Kông hoặc Ma Cao nhằm né thuế, hàng hóa của Hồng Kông và Ma Cao có thể bị xử lý tương tự hàng hóa Trung Quốc trong một số trường hợp. Quy định này cho thấy Hoa Kỳ rất quan tâm đến việc hàng hóa từ một nước bị áp thuế cao có thể được đưa sang nước hoặc vùng lãnh thổ khác, thay đổi nhãn mác, thay đổi chứng từ rồi xuất khẩu vào Hoa Kỳ để hưởng mức thuế thấp hơn. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với các nước có quan hệ xuất khẩu lớn với Hoa Kỳ, trong đó có Việt Nam. Nếu hàng hóa nước ngoài được đưa vào Việt Nam chỉ để thay đổi xuất xứ hoặc gia công rất đơn giản rồi xuất sang Hoa Kỳ, doanh nghiệp và ngành hàng Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ bị điều tra lẩn tránh thuế, bị áp thuế bổ sung hoặc bị kiểm soát chặt hơn tại cửa khẩu Hoa Kỳ.

Chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ cũng có khả năng thay đổi rất nhanh tùy theo phản ứng của các đối tác thương mại. Sắc lệnh cho phép Tổng thống tiếp tục điều chỉnh mức thuế nếu thấy cần thiết. Nếu một đối tác trả đũa bằng cách áp thuế đối với hàng hóa Hoa Kỳ hoặc sử dụng biện pháp bất lợi khác, Tổng thống có thể tăng thuế hoặc mở rộng phạm vi áp thuế đối với hàng hóa của nước đó. Ngược lại, nếu một đối tác có bước đi rõ ràng để giảm rào cản thương mại, mở cửa thị trường hoặc hợp tác tốt hơn với Hoa Kỳ về kinh tế và an ninh, Tổng thống có thể giảm hoặc thu hẹp phạm vi áp dụng thuế. Cơ chế này làm cho thuế quan trở thành công cụ vừa để gây sức ép, vừa để đàm phán. Đồng thời, nó cũng làm cho môi trường thương mại với Hoa Kỳ trở nên khó dự đoán hơn, bởi doanh nghiệp và các quốc gia đối tác phải thường xuyên theo dõi phản ứng chính sách từ Washington.

Như vậy, thuế quan không còn chỉ là công cụ thu ngân sách hoặc bảo hộ một số ngành sản xuất trong nước, mà đã trở thành công cụ để Hoa Kỳ xử lý thâm hụt thương mại, thúc đẩy sản xuất nội địa, bảo vệ chuỗi cung ứng, kiểm soát công nghệ, bảo vệ các ngành công nghiệp quan trọng và gây sức ép đối với các đối tác thương mại. Chính sách thuế quan đối ứng năm 2025 cho thấy Hoa Kỳ muốn xây dựng một quan hệ thương mại mà theo cách nhìn của họ là công bằng hơn, trong đó các đối tác phải mở cửa thị trường và giảm rào cản ở mức tương xứng với lợi ích mà họ nhận được từ thị trường Hoa Kỳ. Đối với các nước xuất khẩu vào Hoa Kỳ, đặc biệt là những nước có thặng dư thương mại lớn với Hoa Kỳ, sự thay đổi này đặt ra nhiều yêu cầu mới. Doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến giá thành và chất lượng sản phẩm, mà còn phải chú ý đến xuất xứ hàng hóa, tỷ lệ giá trị nội địa, nguồn gốc nguyên liệu, chứng từ hải quan, chuỗi cung ứng và nguy cơ bị điều tra lẩn tránh thuế. Trong bối cảnh Hoa Kỳ ngày càng sử dụng thuế quan như một công cụ chiến lược, việc tuân thủ pháp luật thương mại, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và chủ động theo dõi thay đổi chính sách của Hoa Kỳ sẽ trở thành điều kiện quan trọng để doanh nghiệp duy trì khả năng tiếp cận thị trường Hoa Kỳ. Như vậy, có thể khẳng định rằng chính sách thuế quan của Hoa Kỳ trong giai đoạn hiện nay không chỉ phản ánh vấn đề thương mại, mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách Hoa Kỳ nhìn nhận về an ninh kinh tế, cạnh tranh công nghiệp và vị thế của mình trong trật tự thương mại toàn cầu.

2. Cơ chế vận hành và xu hướng thay đổi của các công cụ thuế quan Hoa Kỳ đã và đang sử dụng trong bối cảnh mới với nhiều thay đổi sau Covid-19, căng thẳng Hoa Kỳ - Trung Quốc và xu hướng gắn thuế quan với an ninh, công nghệ, khí hậu

Sau đại dịch Covid-19, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ bước vào một giai đoạn thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây thuế quan thường được hiểu chủ yếu là công cụ thu ngân sách, bảo hộ một số ngành sản xuất hoặc xử lý các hành vi cạnh tranh không công bằng, thì trong bối cảnh mới, thuế quan ngày càng được Hoa Kỳ sử dụng như một công cụ tổng hợp để bảo vệ an ninh kinh tế, tái cấu trúc chuỗi cung ứng, cạnh tranh công nghệ, kiểm soát sự phụ thuộc vào Trung Quốc và thúc đẩy sản xuất trong nước. Sự thay đổi này không xuất hiện một cách đột ngột mà hình thành qua nhiều giai đoạn. Từ nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ đã sử dụng mạnh mẽ thuế quan đối với Trung Quốc thông qua Mục 301, áp thuế đối với thép và nhôm thông qua Mục 232, đồng thời coi thâm hụt thương mại và suy giảm sản xuất công nghiệp là những vấn đề lớn của nền kinh tế Hoa Kỳ. Dưới thời Tổng thống Joe Biden, nhiều biện pháp thuế quan đối với Trung Quốc vẫn được duy trì, thậm chí còn được điều chỉnh theo hướng tập trung hơn vào các ngành công nghệ cao, năng lượng sạch, xe điện, pin, bán dẫn và khoáng sản quan trọng. Đến khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 01/2025, xu hướng này được đẩy lên mức cao hơn bằng việc ban hành bản ghi nhớ “Chính sách thương mại nước Hoa Kỳ trên hết” và sau đó là Sắc lệnh ngày 02/4/2025 về thuế quan đối ứng. Văn bản ngày 02/4/2025 nêu rõ rằng bản ghi nhớ ngày 20/01/2025 đã yêu cầu chính quyền điều tra nguyên nhân của tình trạng thâm hụt thương mại hàng hóa lớn và kéo dài của Hoa Kỳ, bao gồm cả tác động kinh tế và an ninh quốc gia của tình trạng này, đồng thời rà soát các thực tiễn thương mại không công bằng của các nước khác.[3]

Cơ chế vận hành của chính sách thuế quan Hoa Kỳ trong giai đoạn mới trước hết thể hiện ở việc thuế quan được thiết kế như một công cụ hành pháp có thể triển khai nhanh. Thay vì chỉ dựa vào quá trình lập pháp kéo dài tại Quốc hội, Tổng thống Hoa Kỳ có thể sử dụng những thẩm quyền đã được Quốc hội trao trong các đạo luật thương mại, an ninh quốc gia hoặc tình trạng khẩn cấp để áp dụng, sửa đổi, mở rộng hoặc thu hẹp các biện pháp thuế quan. Trong Sắc lệnh ngày 02/4/2025, chính quyền Trump viện dẫn Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế, Đạo luật Tình trạng khẩn cấp quốc gia, Mục 604 của Đạo luật Thương mại năm 1974 và các quy định khác để áp dụng thuế bổ sung đối với hàng hóa nhập khẩu. Cách vận hành này cho thấy thuế quan đã được đưa vào nhóm công cụ phản ứng nhanh của chính sách đối ngoại kinh tế Hoa Kỳ. Khi một vấn đề thương mại được xác định là có liên quan đến an ninh kinh tế hoặc tình trạng khẩn cấp quốc gia, Tổng thống có thể ra lệnh điều chỉnh thuế mà không nhất thiết phải chờ một đạo luật mới từ Quốc hội. Điều này giúp chính sách thuế quan của Hoa Kỳ có tính linh hoạt rất cao, nhưng đồng thời cũng làm cho môi trường thương mại trở nên khó dự đoán hơn đối với các đối tác và doanh nghiệp xuất khẩu vào Hoa Kỳ.

Trong cơ chế thuế quan đối ứng năm 2025, chính quyền Trump đưa ra cách tiếp cận khác với phương thức cắt giảm thuế truyền thống trong WTO. Nếu hệ thống WTO nhấn mạnh nguyên tắc tối huệ quốc, ràng buộc thuế quan và đàm phán đa phương, thì cơ chế đối ứng của Hoa Kỳ lại xuất phát từ câu hỏi: hàng hóa Hoa Kỳ khi vào thị trường đối tác bị đối xử như thế nào, và hàng hóa của đối tác đó khi vào Hoa Kỳ có đang được hưởng lợi quá mức hay không. Từ đó, Hoa Kỳ áp dụng mức thuế cơ bản 10% đối với hàng hóa nhập khẩu từ tất cả các đối tác, sau đó đặt ra mức thuế riêng cao hơn đối với những nước bị cho là có quan hệ thương mại thiếu đối ứng với Hoa Kỳ. Reuters mô tả cơ chế này là một chế độ thuế quan mới rất rộng, trong đó mức 10% áp dụng chung cho hàng hóa từ mọi quốc gia, còn các mức cao hơn được áp dụng với các đối tác bị chính quyền Hoa Kỳ cho là có rào cản lớn đối với hàng hóa Hoa Kỳ.[4] Cơ chế này cho thấy Hoa Kỳ không còn chỉ xử lý từng vụ việc riêng lẻ, mà muốn thiết lập một khuôn khổ thuế quan rộng để gây sức ép lên toàn bộ hệ thống quan hệ thương mại song phương.

Cách tính thuế quan đối ứng được chính quyền Trump giải thích theo hướng lấy thâm hụt thương mại hàng hóa của Hoa Kỳ với từng nước làm cơ sở chính. Theo cách hiểu phổ biến được nhiều nguồn phân tích từ Sắc lệnh ngày 02/4/2025, Hoa Kỳ lấy giá trị thâm hụt thương mại hàng hóa với một quốc gia chia cho tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu từ quốc gia đó vào Hoa Kỳ, sau đó chia tiếp cho 2 để xác định mức thuế đối ứng tương ứng. Công thức này nhằm phản ánh quan điểm của chính quyền Trump rằng thâm hụt thương mại không chỉ là kết quả của lựa chọn tiêu dùng hoặc cấu trúc sản xuất, mà còn là dấu hiệu của sự thiếu công bằng trong quan hệ thương mại. Trường hợp Trung Quốc thường được lấy làm ví dụ, vì Trung Quốc có thặng dư thương mại hàng hóa rất lớn với Hoa Kỳ. Reuters cho biết Trung Quốc có thặng dư hàng hóa với Hoa Kỳ khoảng 295 tỷ USD trong năm 2024, và mức thuế đối ứng riêng được công bố là 34%; khi cộng với các mức thuế khác liên quan đến fentanyl trước đó, tổng mức áp lên hàng Trung Quốc được nêu là 54%.[5] Theo cùng chế độ này, nhiều đối tác lớn của Hoa Kỳ cũng bị áp mức thuế cao, như Việt Nam 46%, Nhật Bản 24%, Hàn Quốc 25%, Ấn Độ 26%, Đài Loan 32%, Thái Lan 36% và Liên minh châu Âu 20%.[6] Cách vận hành như vậy cho thấy thuế quan đối ứng không chỉ dựa vào mức thuế mà đối tác đang áp dụng với hàng Hoa Kỳ, mà còn kết hợp cả thâm hụt thương mại, rào cản phi thuế quan và cách đánh giá chính trị của Hoa Kỳ về mức độ “công bằng” trong quan hệ thương mại.

Thuế quan đối ứng năm 2025 còn được thiết kế theo cơ chế phân tầng, nghĩa là không phải mọi hàng hóa đều bị cộng chồng tất cả các loại thuế theo cùng một cách. Một số nhóm hàng đã chịu các cơ chế riêng, như thép, nhôm, ô tô, phụ tùng ô tô hoặc các mặt hàng có liên quan đến điều tra an ninh quốc gia, được xử lý tách biệt với cơ chế thuế đối ứng chung. Reuters dẫn nội dung Sắc lệnh cho biết những mặt hàng đã chịu thuế riêng theo Mục 232 như ô tô, phụ tùng ô tô, thép và nhôm sẽ không bị cộng thêm thuế đối ứng, đồng thời các lĩnh vực đang hoặc có thể thuộc điều tra Mục 232 như đồng, gỗ, bán dẫn và dược phẩm cũng được đặt trong cách xử lý riêng. Điều này rất quan trọng vì nó cho thấy Hoa Kỳ không đơn giản áp một mức thuế chung theo kiểu cơ học, mà đang xây dựng một hệ thống nhiều lớp: lớp thuế cơ bản, lớp thuế đối ứng theo nước, lớp thuế an ninh quốc gia theo ngành, lớp thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp, cùng với các biện pháp kiểm soát xuất xứ và chống lẩn tránh thuế. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, điều đó có nghĩa là nghĩa vụ thuế khi vào Hoa Kỳ không chỉ phụ thuộc vào mã hàng và nước xuất khẩu, mà còn phụ thuộc vào mặt hàng đó có thuộc ngành chiến lược hay không, có bị điều tra phòng vệ thương mại hay không, có chứa nguyên liệu từ nước bị áp thuế cao hay không, và có đáp ứng quy tắc xuất xứ hay không.

Bên cạnh thuế đối ứng, Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 tiếp tục là một công cụ quan trọng trong chính sách thuế quan Hoa Kỳ, nhất là đối với Trung Quốc. Cơ chế Mục 301 cho phép Đại diện Thương mại Hoa Kỳ điều tra và áp dụng biện pháp đáp trả đối với các hành vi, chính sách hoặc thực tiễn của nước ngoài bị Hoa Kỳ coi là không hợp lý, phân biệt đối xử hoặc gây hạn chế đối với thương mại Hoa Kỳ. Trong cuộc chiến thương mại Hoa Kỳ - Trung từ năm 2018, Mục 301 là nền tảng pháp lý để Hoa Kỳ áp thuế bổ sung lên hàng trăm tỷ USD hàng hóa Trung Quốc. Sau Covid-19, công cụ này không bị loại bỏ mà được điều chỉnh theo hướng gắn chặt hơn với công nghệ, chuỗi cung ứng và cạnh tranh công nghiệp. Tháng 9/2024, USTR công bố sửa đổi thuế Mục 301 đối với một số nhóm hàng Trung Quốc, trong đó nhấn mạnh rằng việc tăng thuế đối với các lĩnh vực nhất định sẽ hỗ trợ đầu tư của Hoa Kỳ vào công nghệ sạch, chuỗi cung ứng năng lượng sạch và sản xuất năng lượng sạch, đồng thời khuyến khích đa dạng hóa nguồn cung ra khỏi Trung Quốc.[7] Các nhóm hàng bị tăng thuế bao gồm xe điện, pin, bán dẫn, sản phẩm thép và nhôm, khẩu trang, thiết bị y tế, khoáng sản quan trọng và một số mặt hàng phục vụ chuỗi cung ứng công nghệ mới. Riêng xe điện Trung Quốc được nâng thuế lên 100% trong năm 2024, cho thấy Hoa Kỳ không chỉ muốn xử lý vấn đề thương mại truyền thống mà còn muốn ngăn Trung Quốc chiếm lĩnh các ngành công nghiệp tương lai.

Sự vận hành của Mục 301 trong giai đoạn mới cho thấy thuế quan đã trở thành một công cụ cạnh tranh công nghệ. Trước đây, khi nói đến thuế quan, người ta thường nghĩ đến bảo vệ ngành dệt may, thép, nông nghiệp hoặc các ngành công nghiệp truyền thống. Nhưng hiện nay, Hoa Kỳ sử dụng thuế quan để bảo vệ những ngành được xem là nền tảng của sức mạnh kinh tế trong tương lai, như xe điện, pin lithium, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng sạch và khoáng sản quan trọng. Trong logic chính sách này, nếu để hàng hóa công nghệ Trung Quốc vào thị trường Hoa Kỳ với giá thấp, các doanh nghiệp Hoa Kỳ có thể khó phát triển được năng lực sản xuất trong nước, trong khi Hoa Kỳ lại phải phụ thuộc vào nguồn cung từ một đối thủ chiến lược. Vì vậy, thuế quan được sử dụng để làm tăng giá hàng nhập khẩu, tạo khoảng thời gian và không gian thị trường cho doanh nghiệp Hoa Kỳ đầu tư, mở rộng sản xuất và kiểm soát các chuỗi cung ứng thiết yếu. Cách tiếp cận này cũng giải thích vì sao thuế quan được kết hợp với các đạo luật đầu tư công nghiệp như Đạo luật Giảm lạm phát và Đạo luật Cơ sở hạ tầng lưỡng đảng, bởi Hoa Kỳ không chỉ đánh thuế để hạn chế nhập khẩu mà còn dùng thuế quan để hỗ trợ các chính sách tài trợ, trợ cấp và ưu đãi sản xuất trong nước. USTR đã nêu rõ rằng việc tăng thuế Mục 301 đối với một số nhóm hàng Trung Quốc bổ sung cho các khoản đầu tư của Hoa Kỳ vào công nghệ sạch và sản xuất sạch.[8]

Mục 232 của Đạo luật Mở rộng thương mại năm 1962 là một công cụ khác thể hiện rõ xu hướng gắn thuế quan với an ninh quốc gia. Công cụ này cho phép Tổng thống điều chỉnh nhập khẩu nếu Bộ Thương mại xác định rằng việc nhập khẩu một mặt hàng đang đe dọa làm suy yếu an ninh quốc gia của Hoa Kỳ. Từ năm 2018, Hoa Kỳ đã sử dụng Mục 232 để áp thuế đối với thép và nhôm, với lập luận rằng năng lực sản xuất kim loại cơ bản là cần thiết cho quốc phòng, cơ sở hạ tầng, công nghiệp và an ninh lâu dài. Đến năm 2025, chính quyền Trump tiếp tục mở rộng và tăng cường cơ chế này. Tuyên bố ngày 03/6/2025 của Nhà Trắng cho biết trong các tuyên bố tháng 02/2025, Tổng thống quyết định áp mức thuế 25% đối với thép, sản phẩm phái sinh từ thép, nhôm và sản phẩm phái sinh từ nhôm nhập khẩu từ tất cả các nước; sau đó, ngày 03/6/2025, Tổng thống xác định cần tăng mức thuế đối với thép và nhôm từ 25% lên 50% kể từ ngày 04/6/2025 để đối phó với nguy cơ đối với an ninh quốc gia.[9] Văn bản này cũng nêu rằng Mục 232 cho phép Tổng thống điều chỉnh nhập khẩu một mặt hàng và sản phẩm phái sinh nếu hàng hóa đó được nhập khẩu với số lượng hoặc trong hoàn cảnh đe dọa làm suy yếu an ninh quốc gia.

Việc tăng thuế thép và nhôm cho thấy Hoa Kỳ đang hiểu khái niệm an ninh quốc gia theo nghĩa rất rộng. An ninh quốc gia không chỉ là vấn đề vũ khí hoặc quân đội, mà còn bao gồm khả năng duy trì sản xuất công nghiệp nền tảng. Nếu Hoa Kỳ không còn đủ năng lực sản xuất thép, nhôm, đồng, bán dẫn, dược phẩm hoặc khoáng sản quan trọng, nước này có thể gặp rủi ro khi xảy ra khủng hoảng, chiến tranh, xung đột địa chính trị hoặc đứt gãy chuỗi cung ứng. Vì vậy, thuế quan theo Mục 232 được sử dụng như một biện pháp bảo vệ năng lực sản xuất trong nước. Báo cáo tóm tắt về “America First Trade Policy” cũng cho biết chính quyền Trump đã dùng Mục 232 để áp thuế 25% đối với ô tô và một số phụ tùng ô tô nhập khẩu nhằm bảo vệ cơ sở công nghiệp ô tô, đồng thời Bộ Thương mại xác định thêm các lĩnh vực có thể xem xét điều tra Mục 232 như dược phẩm, bán dẫn và một số khoáng sản quan trọng. Như vậy, Mục 232 đang mở rộng từ thép, nhôm sang nhiều ngành có tính chiến lược hơn, phản ánh xu hướng “an ninh hóa” chính sách thuế quan của Hoa Kỳ.

Bên cạnh Mục 301 và Mục 232, Hoa Kỳ còn tiếp tục sử dụng mạnh các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp. Đây là các công cụ có tính pháp lý truyền thống hơn và được WTO thừa nhận trong những điều kiện nhất định. Thuế chống bán phá giá được áp dụng khi hàng hóa nhập khẩu bị bán vào thị trường Hoa Kỳ với giá thấp hơn giá trị thông thường và gây thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa. Thuế chống trợ cấp được áp dụng khi hàng hóa nhập khẩu được hưởng trợ cấp từ chính phủ nước xuất khẩu và gây thiệt hại cho doanh nghiệp Hoa Kỳ. Cơ chế vận hành của hai công cụ này thường phức tạp hơn thuế đối ứng vì cần quá trình điều tra, xác định biên độ bán phá giá hoặc mức trợ cấp, đánh giá thiệt hại và ban hành lệnh áp thuế. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, các biện pháp này có vai trò ngày càng lớn vì Hoa Kỳ cho rằng nhiều ngành sản xuất nước ngoài, đặc biệt là tại Trung Quốc, được hưởng sự hỗ trợ mạnh từ nhà nước, dẫn đến tình trạng dư thừa công suất, bán hàng giá thấp và gây áp lực lên ngành sản xuất Hoa Kỳ. Do đó, thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp không chỉ nhằm xử lý từng vụ việc thương mại, mà còn trở thành một phần trong chiến lược rộng hơn nhằm chống lại mô hình kinh tế do nhà nước hỗ trợ mà Hoa Kỳ cho là gây méo mó cạnh tranh.

Sau Covid-19, một xu hướng rất rõ là Hoa Kỳ sử dụng thuế quan để khuyến khích tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Đại dịch cho thấy việc phụ thuộc quá nhiều vào một số nguồn cung nước ngoài có thể gây rủi ro lớn khi biên giới đóng cửa, vận tải gián đoạn hoặc nhu cầu tăng đột biến. Các sản phẩm như khẩu trang, thiết bị y tế, dược phẩm, linh kiện điện tử, chip bán dẫn và nguyên liệu sản xuất pin trở thành ví dụ điển hình cho nguy cơ phụ thuộc chuỗi cung ứng. Vì vậy, thuế quan không chỉ được dùng để giảm nhập khẩu nói chung mà còn để hướng dòng thương mại ra khỏi các nguồn cung bị coi là rủi ro, đặc biệt là Trung Quốc. Trong thông báo sửa đổi thuế Mục 301 năm 2024, USTR nêu rõ việc tăng thuế đối với một số lĩnh vực sẽ khuyến khích đa dạng hóa nguồn cung khỏi Trung Quốc.[10] Điều này cho thấy mục tiêu của Hoa Kỳ không nhất thiết là đóng cửa thị trường, mà là thay đổi nơi sản xuất, nơi cung ứng và cấu trúc phụ thuộc của nền kinh tế Hoa Kỳ. Các doanh nghiệp toàn cầu vì vậy có xu hướng xem xét lại việc đặt nhà máy, chuyển một phần sản xuất sang Mexico, Đông Nam Á, Ấn Độ hoặc đưa một số công đoạn về Hoa Kỳ để giảm rủi ro thuế quan.

Trong quan hệ với Trung Quốc, thuế quan trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược rõ nhất. Nếu ở giai đoạn đầu, thuế quan chủ yếu được dùng để gây sức ép buộc Trung Quốc thay đổi các thực tiễn về chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ và trợ cấp công nghiệp, thì trong giai đoạn mới, thuế quan còn nhằm ngăn Trung Quốc thống trị các ngành công nghiệp tương lai. Xe điện, pin, tấm pin mặt trời, bán dẫn và khoáng sản quan trọng đều là những lĩnh vực mà Hoa Kỳ coi là liên quan đến cả kinh tế, công nghệ và an ninh quốc gia. Khi tăng thuế rất cao đối với xe điện Trung Quốc, Hoa Kỳ không chỉ bảo vệ các hãng xe Hoa Kỳ trước cạnh tranh giá rẻ mà còn muốn giữ quyền kiểm soát đối với chuỗi giá trị xe điện, từ khai thác khoáng sản, sản xuất pin, phần mềm điều khiển, dữ liệu phương tiện đến hạ tầng sạc. Tương tự, việc nhắm vào bán dẫn và khoáng sản quan trọng cho thấy thuế quan được đặt cùng với kiểm soát xuất khẩu, kiểm soát đầu tư và chính sách công nghiệp. Báo cáo tóm tắt “America First Trade Policy” nhấn mạnh Hoa Kỳ phải bảo đảm công nghệ tiên tiến không chảy vào tay đối thủ, đồng thời cần kiểm soát xuất khẩu đơn giản hơn, nghiêm ngặt hơn và hiệu quả hơn để thúc đẩy vị thế dẫn đầu của Hoa Kỳ trong trí tuệ nhân tạo và công nghệ tiên tiến. Điều đó cho thấy thuế quan không còn đứng riêng lẻ mà trở thành một phần của mạng lưới công cụ kiểm soát công nghệ.

Xu hướng gắn thuế quan với khí hậu và môi trường cũng ngày càng rõ, dù cách tiếp cận của Hoa Kỳ khác với Liên minh châu Âu. EU phát triển cơ chế điều chỉnh biên giới carbon theo hướng đánh chi phí carbon đối với hàng nhập khẩu phát thải cao, còn Hoa Kỳ trong những năm gần đây thường gắn khí hậu với công nghiệp sạch và cạnh tranh chuỗi cung ứng. Khi USTR tăng thuế Mục 301 đối với một số hàng Trung Quốc trong lĩnh vực xe điện, pin, tấm năng lượng mặt trời và công nghệ sạch, lập luận được đưa ra là để bảo vệ các khoản đầu tư của Hoa Kỳ vào sản xuất sạch và chuỗi cung ứng năng lượng sạch. Như vậy, thuế quan vừa có tác dụng bảo vệ ngành công nghiệp xanh trong nước, vừa hạn chế sự phụ thuộc vào hàng công nghệ sạch nhập khẩu từ Trung Quốc. Điều này tạo ra một nghịch lý trong thương mại khí hậu: các nước đều nói đến mục tiêu giảm phát thải và thúc đẩy năng lượng sạch, nhưng đồng thời lại sử dụng thuế quan để bảo vệ doanh nghiệp trong nước trong các ngành xanh. Vì vậy, trong bối cảnh mới, thuế quan không chỉ là rào cản thương mại mà còn là công cụ trong cuộc cạnh tranh về công nghệ khí hậu và công nghiệp xanh.

Một thay đổi khác trong cơ chế vận hành thuế quan Hoa Kỳ là việc siết chặt quy tắc xuất xứ, kiểm soát chuyển tải bất hợp pháp và lẩn tránh thuế. Khi Hoa Kỳ áp thuế cao đối với Trung Quốc hoặc một số đối tác, doanh nghiệp có thể tìm cách chuyển hàng qua nước thứ ba để giảm thuế. Vì vậy, Hoa Kỳ ngày càng quan tâm đến việc xác định hàng hóa thực sự được sản xuất ở đâu, giá trị gia tăng được tạo ra ở đâu và nguyên liệu, linh kiện có nguồn gốc từ nước nào. Trong cơ chế thuế đối ứng năm 2025, hàng hóa của Canada và Mexico nếu đáp ứng quy tắc xuất xứ của USMCA được tiếp tục hưởng cách đối xử thuận lợi hơn, trong khi hàng không đáp ứng có thể bị áp thuế khác. Reuters cũng cho biết hàng hóa Canada và Mexico tuân thủ USMCA được tiếp tục miễn khỏi cơ chế thuế đối ứng, còn nếu các biện pháp liên quan fentanyl được gỡ bỏ thì hàng không đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA có thể chịu mức thuế 12%.[11] Điều này phản ánh xu hướng thuế quan gắn chặt hơn với xuất xứ hàng hóa. Đối với các nước như Việt Nam, đây là vấn đề đặc biệt quan trọng vì Việt Nam vừa là nước xuất khẩu lớn vào Hoa Kỳ, vừa là điểm đến của nhiều dòng đầu tư dịch chuyển khỏi Trung Quốc. Nếu hàng hóa chỉ được gia công đơn giản hoặc thay đổi nhãn mác tại Việt Nam nhưng phần giá trị chính vẫn có nguồn gốc từ Trung Quốc, nguy cơ bị điều tra lẩn tránh thuế sẽ tăng cao.

Cơ chế “de minimis”, tức miễn thuế đối với các kiện hàng nhỏ dưới một ngưỡng giá trị nhất định, cũng trở thành một phần trong chính sách thuế quan mới. Trong nhiều năm, quy định miễn thuế đối với gói hàng trị giá thấp giúp thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển mạnh. Tuy nhiên, Hoa Kỳ cho rằng cơ chế này có thể bị lợi dụng để tránh thuế, đặc biệt đối với hàng hóa từ Trung Quốc được bán trực tiếp cho người tiêu dùng Hoa Kỳ qua các nền tảng thương mại điện tử. Reuters cho biết chính quyền Trump đã ký một sắc lệnh riêng để chấm dứt vĩnh viễn miễn trừ de minimis đối với các gói hàng từ Trung Quốc và Hồng Kông trị giá dưới 800 USD, coi đây là lỗ hổng được các doanh nghiệp thương mại điện tử Trung Quốc như Shein và Temu sử dụng để tránh các mức thuế trước đó.[12] Việc siết “de minimis” cho thấy thuế quan của Hoa Kỳ không chỉ nhắm vào các lô hàng thương mại truyền thống mà còn mở rộng sang thương mại điện tử, logistics, bưu kiện nhỏ và mô hình bán hàng trực tiếp xuyên biên giới. Trong bối cảnh kinh tế số, đây là một thay đổi quan trọng vì thương mại điện tử đã tạo ra con đường mới để hàng nhập khẩu tiếp cận người tiêu dùng mà không đi qua các kênh phân phối truyền thống.

Cơ chế vận hành của các công cụ thuế quan Hoa Kỳ còn thể hiện ở khả năng điều chỉnh theo phản ứng của đối tác. Thuế quan đối ứng không chỉ là một mức thuế cố định mà còn là công cụ đàm phán. Nếu đối tác trả đũa, Hoa Kỳ có thể tăng thuế hoặc mở rộng phạm vi áp dụng. Nếu đối tác nhượng bộ, mở cửa thị trường, giảm rào cản hoặc hợp tác với Hoa Kỳ trong các vấn đề an ninh, Hoa Kỳ có thể giảm hoặc điều chỉnh thuế. Cách vận hành này biến thuế quan thành một công cụ gây sức ép trong đàm phán song phương. Nó khác với cách tiếp cận truyền thống của WTO, nơi các mức thuế ràng buộc được kỳ vọng tạo ra sự ổn định và dự đoán được. Trong cơ chế mới của Hoa Kỳ, thuế quan có thể thay đổi nhanh theo đánh giá chính trị, kinh tế và an ninh của chính quyền. Điều này làm tăng sức ép lên đối tác, nhưng cũng làm tăng rủi ro cho doanh nghiệp vì kế hoạch sản xuất, hợp đồng mua bán, giá bán và chuỗi cung ứng có thể bị đảo lộn nếu thuế thay đổi trong thời gian ngắn.

Các công cụ thuế quan Hoa Kỳ vì vậy đang chuyển từ mô hình “quản lý nhập khẩu” sang mô hình “quản trị cạnh tranh chiến lược”. Trong mô hình cũ, thuế quan chủ yếu dùng để thu ngân sách, bảo hộ ngành trong nước hoặc xử lý hành vi bán phá giá, trợ cấp. Trong mô hình mới, thuế quan được dùng để trả lời các câu hỏi lớn hơn: Hoa Kỳ có đang phụ thuộc vào đối thủ chiến lược hay không; ngành công nghiệp nào cần được giữ lại trong nước; công nghệ nào không nên để nước ngoài kiểm soát; chuỗi cung ứng nào cần được đa dạng hóa; sản phẩm nào liên quan đến an ninh quốc gia; và quốc gia nào đang hưởng lợi quá nhiều từ thị trường Hoa Kỳ mà không mở cửa tương xứng cho hàng hóa Hoa Kỳ. Chính vì vậy, các công cụ như thuế đối ứng, Mục 301, Mục 232, thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, kiểm soát de minimis và chống lẩn tránh thuế đang được kết nối với nhau thành một hệ thống chính sách rộng hơn. Trong bối cảnh cạnh tranh Hoa Kỳ - Trung Quốc, xu hướng này có thể tiếp tục kéo dài. Dù chính quyền nào nắm quyền, đồng thuận chính trị tại Hoa Kỳ đối với việc cứng rắn hơn với Trung Quốc đã tăng lên đáng kể. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở cách dùng công cụ: có chính quyền ưu tiên liên minh, phối hợp với đồng minh và đầu tư công nghiệp; có chính quyền ưu tiên thuế quan mạnh, đàm phán song phương và gây sức ép trực tiếp. Nhưng điểm chung là thuế quan vẫn tiếp tục được xem là công cụ cần thiết để xử lý cạnh tranh với Trung Quốc trong các ngành chiến lược. Do đó, các doanh nghiệp quốc tế không thể coi thuế quan Hoa Kỳ là vấn đề ngắn hạn. Đây đã trở thành một phần lâu dài của môi trường thương mại mới, nơi thương mại, công nghệ, an ninh và khí hậu ngày càng đan xen với nhau.

Từ góc độ pháp luật quốc tế, việc Hoa Kỳ mở rộng sử dụng thuế quan đặt ra nhiều tranh luận. Một mặt, Hoa Kỳ cho rằng mình có quyền bảo vệ an ninh quốc gia, xử lý thâm hụt thương mại, chống lại các hành vi thương mại không công bằng và yêu cầu đối tác đối xử công bằng hơn với hàng hóa Hoa Kỳ. Mặt khác, các đối tác có thể cho rằng nhiều biện pháp thuế quan đơn phương của Hoa Kỳ làm suy yếu nguyên tắc tối huệ quốc, nguyên tắc ràng buộc thuế quan và cơ chế giải quyết tranh chấp đa phương của WTO. Tranh luận này phản ánh sự căng thẳng giữa hai cách nhìn về thương mại quốc tế: một bên nhấn mạnh hệ thống luật lệ chung, ổn định và đa phương; bên kia nhấn mạnh lợi ích quốc gia trực tiếp, an ninh kinh tế và quyền phản ứng đơn phương. Trong thực tế, khi WTO gặp khó khăn trong cơ chế giải quyết tranh chấp và các nước lớn ngày càng cạnh tranh chiến lược, các công cụ thuế quan đơn phương có xu hướng được sử dụng nhiều hơn.

Đối với Việt Nam và nhiều đối tác thương mại của Hoa Kỳ, xu hướng thay đổi này tạo ra cả cơ hội và thách thức. Cơ hội nằm ở việc các doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc, nhất là trong các ngành điện tử, dệt may, đồ gỗ, thiết bị, linh kiện và hàng tiêu dùng. Nhưng thách thức cũng rất lớn vì Hoa Kỳ sẽ kiểm soát ngày càng chặt xuất xứ, hàm lượng giá trị, nguồn nguyên liệu và dấu hiệu lẩn tránh thuế. Những ngành có kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh vào Hoa Kỳ có thể dễ bị chú ý hơn, nhất là nếu mức tăng đó trùng với thời điểm Hoa Kỳ áp thuế cao đối với Trung Quốc. Vì vậy, để thích ứng với cơ chế thuế quan mới của Hoa Kỳ, doanh nghiệp cần xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, lưu giữ hồ sơ xuất xứ đầy đủ, tránh sử dụng nguyên liệu hoặc bán thành phẩm không rõ nguồn gốc, đồng thời theo dõi thường xuyên các thay đổi về HTSUS, Mục 301, Mục 232, chống bán phá giá, chống trợ cấp và các sắc lệnh hành pháp mới.

Có thể thấy rằng, cơ chế vận hành và xu hướng thay đổi của các công cụ thuế quan Hoa Kỳ trong bối cảnh mới cho thấy thuế quan đã trở thành một công cụ chính sách đa mục tiêu. Hoa Kỳ sử dụng thuế quan để xử lý thâm hụt thương mại, bảo vệ sản xuất trong nước, đối phó với Trung Quốc, bảo vệ công nghệ, củng cố chuỗi cung ứng, thúc đẩy công nghiệp xanh và bảo đảm an ninh quốc gia. Các công cụ thuế quan không còn hoạt động riêng rẽ mà được kết hợp thành một hệ thống gồm thuế đối ứng, Mục 301, Mục 232, chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh thuế, kiểm soát xuất xứ và siết thương mại điện tử xuyên biên giới. Sự kết hợp này làm cho chính sách thuế quan Hoa Kỳ trở nên linh hoạt và có sức ép lớn hơn, nhưng cũng làm môi trường thương mại toàn cầu khó dự đoán hơn. Trong thời gian tới, thuế quan nhiều khả năng vẫn tiếp tục là một trong những công cụ trung tâm của Hoa Kỳ trong việc định hình lại quan hệ thương mại quốc tế theo hướng gắn chặt hơn với an ninh, công nghệ và cạnh tranh chiến lược.

3. Đánh giá các tác động động pháp lý và thương mại quốc tế có liên quan đến thế giới, các nước đối tác và Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế, chính trị và an ninh toàn cầu mới

Việc Hoa Kỳ mở rộng sử dụng các công cụ thuế quan trong bối cảnh mới không chỉ là một thay đổi trong chính sách thương mại của riêng Hoa Kỳ, mà còn tạo ra nhiều tác động pháp lý và thương mại quốc tế đối với toàn bộ hệ thống kinh tế toàn cầu. Khi một nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ áp dụng thuế quan trên phạm vi rộng, các dòng thương mại, chuỗi cung ứng, chiến lược đầu tư và quan hệ giữa các quốc gia đều có thể bị ảnh hưởng. Đặc biệt, chính sách thuế quan đối ứng năm 2025 cho thấy Hoa Kỳ đang chuyển từ cách tiếp cận thương mại dựa nhiều vào tự do hóa và đàm phán đa phương sang cách tiếp cận nhấn mạnh lợi ích quốc gia, cân bằng thương mại song phương, an ninh kinh tế và khả năng gây sức ép trực tiếp lên đối tác. Trong Sắc lệnh ngày 02/4/2025, Nhà Trắng cho rằng thâm hụt thương mại hàng hóa lớn và kéo dài, cùng với tình trạng thiếu đối ứng trong thương mại, đã tạo ra mối đe dọa đối với an ninh quốc gia và nền kinh tế Hoa Kỳ. Từ lập luận đó, Hoa Kỳ áp dụng mức thuế bổ sung ban đầu 10% đối với hàng hóa nhập khẩu và áp mức thuế cao hơn đối với một số đối tác cụ thể. Điều này làm cho chính sách thuế quan không còn là vấn đề thuế nhập khẩu thông thường, mà trở thành một công cụ điều chỉnh quan hệ kinh tế quốc tế theo hướng phục vụ trực tiếp cho chiến lược quốc gia của Hoa Kỳ.

Thứ nhất, tác động lớn nhất của chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ là tạo ra sức ép đối với hệ thống thương mại đa phương dựa trên WTO. Hệ thống WTO được xây dựng trên các nguyên tắc như tối huệ quốc, ràng buộc thuế quan, minh bạch, không phân biệt đối xử và giải quyết tranh chấp theo luật lệ. Các thành viên có thể bảo hộ thông qua thuế quan, nhưng mức thuế đó phải nằm trong giới hạn cam kết và không được tùy tiện phân biệt đối xử giữa các đối tác nếu không có cơ sở pháp lý phù hợp. Trong khi đó, chính sách thuế quan đối ứng của Hoa Kỳ lại dựa nhiều vào đánh giá riêng của Hoa Kỳ về mức độ công bằng trong quan hệ thương mại song phương, trong đó thâm hụt thương mại được xem là dấu hiệu quan trọng của mất cân bằng. Cách tiếp cận này có thể làm suy yếu vai trò của các cam kết đa phương nếu các quốc gia khác cũng bắt đầu áp dụng thuế quan đơn phương theo tiêu chí riêng của mình. Khi đó, thương mại quốc tế có nguy cơ chuyển từ một hệ thống tương đối ổn định, dựa trên cam kết chung, sang một hệ thống linh hoạt hơn nhưng khó dự đoán hơn, nơi các nước lớn có xu hướng dùng sức mạnh thị trường để buộc đối tác điều chỉnh chính sách.[13]

Về mặt pháp lý, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa quyền tự vệ kinh tế của quốc gia và nghĩa vụ tuân thủ luật thương mại quốc tế. Một quốc gia có quyền bảo vệ an ninh quốc gia, bảo vệ ngành sản xuất trong nước và xử lý các hành vi thương mại bị coi là không công bằng. Tuy nhiên, nếu mọi vấn đề thâm hụt thương mại hoặc mất cân bằng thương mại đều được giải thích như một tình trạng khẩn cấp quốc gia, thì phạm vi sử dụng các ngoại lệ an ninh có thể bị mở rộng quá mức. Điều này dễ tạo ra tiền lệ để các quốc gia khác cũng viện dẫn an ninh quốc gia nhằm áp dụng biện pháp hạn chế thương mại. Trong bối cảnh cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO còn gặp khó khăn, nhất là sau nhiều năm Cơ quan Phúc thẩm không vận hành đầy đủ, nguy cơ các quốc gia sử dụng biện pháp đơn phương càng lớn hơn. Khi đó, luật thương mại quốc tế có thể bị giảm hiệu lực thực tế, không phải vì các quy định không còn tồn tại, mà vì các nước lớn có xu hướng hành động trước rồi mới xử lý tranh chấp sau.

Thứ hai, tác động đối với thương mại toàn cầu, trước tiên nó làm tăng chi phí nhập khẩu và làm giảm tính ổn định của thị trường. Khi Hoa Kỳ áp thuế cao đối với hàng hóa từ nhiều đối tác, chi phí của doanh nghiệp nhập khẩu tại Hoa Kỳ sẽ tăng lên. Một phần chi phí này có thể được chuyển sang người tiêu dùng thông qua giá bán cao hơn; phần khác có thể được chuyển ngược lại cho nhà xuất khẩu nước ngoài thông qua yêu cầu giảm giá. Trong cả hai trường hợp, thương mại đều bị ảnh hưởng. Người tiêu dùng có thể phải trả giá cao hơn, doanh nghiệp nhập khẩu gặp khó khăn hơn trong việc kiểm soát chi phí, còn nhà sản xuất nước ngoài phải đối mặt với nguy cơ mất đơn hàng hoặc giảm lợi nhuận. Vì Hoa Kỳ là thị trường tiêu thụ rất lớn, tác động này không chỉ giới hạn trong phạm vi nước Hoa Kỳ mà có thể lan sang nhiều nền kinh tế xuất khẩu, đặc biệt là các nước phụ thuộc mạnh vào thị trường Hoa Kỳ.

Cùng với tác động về giá, chính sách thuế quan mới còn làm thay đổi dòng chảy thương mại quốc tế. Khi hàng hóa từ một nước bị áp thuế cao, doanh nghiệp có thể tìm cách chuyển nguồn cung sang nước khác có mức thuế thấp hơn. Điều này tạo ra hiện tượng dịch chuyển thương mại và dịch chuyển chuỗi cung ứng. Sau cuộc chiến thương mại Hoa Kỳ - Trung Quốc từ năm 2018, nhiều doanh nghiệp đã chuyển một phần sản xuất từ Trung Quốc sang Việt Nam, Mexico, Ấn Độ và một số nước Đông Nam Á để giảm rủi ro thuế quan. Tuy nhiên, khi Hoa Kỳ mở rộng thuế đối ứng sang nhiều nước, lợi thế của việc dịch chuyển đơn giản từ Trung Quốc sang nước thứ ba có thể giảm đi. Các doanh nghiệp buộc phải tính toán kỹ hơn về nơi sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và khả năng chứng minh xuất xứ. Điều này khiến chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ được tổ chức theo tiêu chí chi phí thấp, mà còn theo tiêu chí an toàn pháp lý, khả năng tránh rủi ro thuế quan và mức độ phù hợp với chính sách của Hoa Kỳ.

Thứ ba, tác động đối với các nước đối tác của Hoa Kỳ, tác động của chính sách thuế quan mới không giống nhau. Những nước có thặng dư thương mại lớn với Hoa Kỳ, có mức xuất khẩu cao vào thị trường Hoa Kỳ hoặc bị Hoa Kỳ cho là duy trì nhiều rào cản thương mại sẽ chịu rủi ro lớn hơn. Theo các thông tin được công bố sau Sắc lệnh ngày 02/4/2025, nhiều đối tác bị áp mức thuế đối ứng khác nhau, trong đó có Trung Quốc, Việt Nam, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và Liên minh châu Âu. Reuters cho biết chế độ thuế quan mới của Hoa Kỳ bao gồm mức thuế cơ bản 10% và các mức cao hơn đối với từng đối tác; trong đó Việt Nam từng bị nêu mức 46%, Trung Quốc 34% trong khung đối ứng ban đầu, Liên minh châu Âu 20%, Nhật Bản 24% và Ấn Độ 26%.[14] Chính sự khác biệt này tạo ra áp lực đàm phán rất lớn, vì mỗi nước đều phải tìm cách giảm mức thuế áp dụng đối với hàng hóa của mình hoặc xin ngoại lệ cho một số nhóm hàng quan trọng.

Đối với Trung Quốc, tác động của chính sách thuế quan Hoa Kỳ mang tính đối đầu chiến lược sâu sắc hơn so với các đối tác khác. Trung Quốc không chỉ là nước có thặng dư thương mại hàng hóa lớn với Hoa Kỳ, mà còn là đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong các ngành công nghệ, năng lượng sạch, xe điện, bán dẫn và chuỗi cung ứng chiến lược. Vì vậy, thuế quan đối với Trung Quốc không chỉ nhằm giảm nhập khẩu hoặc thu hẹp thâm hụt thương mại, mà còn nhằm hạn chế khả năng Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng trong các ngành công nghiệp tương lai. Việc Hoa Kỳ tăng thuế đối với xe điện, pin, bán dẫn, sản phẩm năng lượng sạch và nhiều mặt hàng công nghệ Trung Quốc cho thấy thuế quan đang được sử dụng cùng với các công cụ khác như kiểm soát xuất khẩu, hạn chế đầu tư và chính sách công nghiệp trong nước. Từ đó, quan hệ thương mại Hoa Kỳ - Trung Quốc ngày càng chuyển từ cạnh tranh thương mại thông thường sang cạnh tranh địa kinh tế và an ninh công nghệ.

Đối với các đồng minh và đối tác thân cận của Hoa Kỳ như Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada và Mexico, chính sách thuế quan mới tạo ra một thế khó xử. Một mặt, các nước này có quan hệ chiến lược, an ninh và chính trị gần gũi với Hoa Kỳ. Mặt khác, họ vẫn có thể bị áp thuế nếu Hoa Kỳ cho rằng quan hệ thương mại chưa công bằng hoặc còn thâm hụt bất lợi cho Hoa Kỳ. Điều này cho thấy trong bối cảnh mới, ngay cả quan hệ đồng minh cũng không bảo đảm miễn trừ hoàn toàn khỏi sức ép thuế quan. Các nước đối tác phải vừa duy trì hợp tác an ninh với Hoa Kỳ, vừa đàm phán để bảo vệ lợi ích thương mại của mình. Về lâu dài, điều này có thể làm gia tăng xu hướng các nước xây dựng chính sách thương mại phòng vệ hơn, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và giảm phụ thuộc quá mức vào một thị trường duy nhất.

Đối với các nước đang phát triển, tác động còn phức tạp hơn. Nhiều nước đang phát triển phụ thuộc lớn vào xuất khẩu hàng hóa sang Hoa Kỳ, đặc biệt trong các ngành dệt may, giày dép, đồ gỗ, điện tử, máy móc, linh kiện và hàng tiêu dùng. Khi Hoa Kỳ tăng thuế, các ngành này có thể mất lợi thế cạnh tranh do giá hàng hóa vào thị trường Hoa Kỳ tăng lên. Tuy nhiên, một số nước cũng có thể hưởng lợi nếu doanh nghiệp toàn cầu tiếp tục dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc để tránh thuế hoặc giảm rủi ro địa chính trị. Vấn đề là lợi ích này không còn tự động như giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại Hoa Kỳ - Trung. Khi Hoa Kỳ siết chặt quy tắc xuất xứ và chống chuyển tải bất hợp pháp, các nước đang phát triển chỉ có thể hưởng lợi bền vững nếu thực sự nâng cao năng lực sản xuất nội địa, tăng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước và chứng minh được hàng hóa không chỉ là sản phẩm đi vòng từ nước khác.

Thứ tư, tác động đối với Việt Nam, tác động của chính sách thuế quan Hoa Kỳ đặc biệt đáng chú ý vì Hoa Kỳ là một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của Việt Nam. Việt Nam đã hưởng lợi đáng kể từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng sau cuộc chiến thương mại Hoa Kỳ - Trung, khi nhiều doanh nghiệp quốc tế chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam để đa dạng hóa nguồn cung. Tuy nhiên, chính sự tăng trưởng nhanh của xuất khẩu Việt Nam vào Hoa Kỳ cũng khiến Việt Nam dễ trở thành đối tượng bị chú ý trong chính sách thuế quan đối ứng. Reuters cho biết xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ chiếm khoảng 30% GDP năm 2024, mức cao nhất trong số các đối tác thương mại lớn của Hoa Kỳ; đồng thời Hoa Kỳ là điểm đến của khoảng 29% tổng xuất khẩu của Việt Nam trong năm đó.[15] Điều này cho thấy nền kinh tế Việt Nam có mức độ gắn kết rất lớn với thị trường Hoa Kỳ, nên bất kỳ thay đổi thuế quan nào của Hoa Kỳ cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng, việc làm và hoạt động của doanh nghiệp xuất khẩu. Về số liệu thương mại, USTR cho biết thương mại hàng hóa giữa Hoa Kỳ và Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 209,5 tỷ USD; trong đó Hoa Kỳ xuất khẩu sang Việt Nam khoảng 15,7 tỷ USD, còn nhập khẩu từ Việt Nam khoảng 193,8 tỷ USD, dẫn đến thâm hụt thương mại hàng hóa của Hoa Kỳ với Việt Nam khoảng 178,2 tỷ USD.[16] Những con số này cho thấy Việt Nam là một đối tác thương mại có thặng dư rất lớn với Hoa Kỳ. Trong logic chính sách thuế quan đối ứng của chính quyền Trump, thặng dư lớn như vậy có thể bị nhìn nhận như dấu hiệu của mất cân bằng thương mại, ngay cả khi nguyên nhân thực tế đến từ cấu trúc chuỗi cung ứng, vai trò của doanh nghiệp FDI, nhu cầu tiêu dùng của Hoa Kỳ và sự khác biệt về trình độ sản xuất giữa hai nền kinh tế. Vì vậy, Việt Nam cần nhìn nhận rủi ro thuế quan với Hoa Kỳ như một vấn đề dài hạn, không phải chỉ là phản ứng ngắn hạn với một sắc lệnh cụ thể.

Tác động trực tiếp đối với Việt Nam trước hết nằm ở khả năng suy giảm sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu. Nếu hàng Việt Nam vào Hoa Kỳ phải chịu mức thuế cao hơn, giá bán tại thị trường Hoa Kỳ sẽ tăng, trong khi hàng từ những nước có mức thuế thấp hơn có thể trở nên cạnh tranh hơn. Điều này ảnh hưởng mạnh đến các ngành có biên lợi nhuận thấp và cạnh tranh chủ yếu bằng giá như dệt may, giày dép, đồ gỗ, thủy sản, hàng tiêu dùng và một số nhóm hàng điện tử lắp ráp. Reuters dẫn ước tính của UNDP cho rằng các mức thuế gần đây của Hoa Kỳ có thể làm giảm tới 25 tỷ USD, tương đương khoảng 19,2%, xuất khẩu hằng năm của Việt Nam sang Hoa Kỳ; đồng thời có thể kéo giảm tăng trưởng GDP nếu tác động không được bù đắp bằng thị trường khác hoặc nhu cầu trong nước.[17] Dù các con số ước tính có thể thay đổi tùy theo mức thuế cuối cùng, nhóm hàng được miễn trừ và khả năng đàm phán của Việt Nam, chúng vẫn cho thấy mức độ nhạy cảm rất lớn của nền kinh tế Việt Nam trước chính sách thuế quan của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, tác động đối với Việt Nam không chỉ là vấn đề giảm xuất khẩu mà đó là áp lực phải nâng cao chất lượng tuân thủ pháp luật thương mại. Hoa Kỳ ngày càng quan tâm đến gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp và lẩn tránh thuế. Trong bối cảnh hàng hóa Trung Quốc bị áp thuế cao, nguy cơ một số doanh nghiệp lợi dụng Việt Nam làm nơi trung chuyển để né thuế có thể tăng lên. Nếu hàng hóa chỉ được đưa vào Việt Nam để thay đổi bao bì, nhãn mác hoặc thực hiện công đoạn gia công đơn giản rồi xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Việt Nam có thể đối mặt với các cuộc điều tra lẩn tránh thuế, điều tra xuất xứ hoặc áp dụng biện pháp phòng vệ nghiêm ngặt hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp vi phạm, mà còn có thể gây tác động tiêu cực đến uy tín của cả ngành hàng và hình ảnh thương mại quốc gia. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần đặc biệt chú trọng vấn đề quy tắc xuất xứ và tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa. Các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ phải chứng minh rõ nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, mức độ gia công chế biến và giá trị tạo ra tại Việt Nam. Việc lưu giữ hồ sơ, chứng từ, hợp đồng, hóa đơn, quy trình sản xuất và dữ liệu chuỗi cung ứng sẽ trở nên quan trọng hơn trước rất nhiều. Nếu doanh nghiệp không chuẩn bị tốt, ngay cả hàng hóa được sản xuất hợp pháp tại Việt Nam cũng có thể gặp khó khăn khi bị yêu cầu giải trình. Vì vậy, chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ sẽ buộc doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển từ tư duy “xuất khẩu theo đơn hàng” sang tư duy “xuất khẩu có quản trị rủi ro pháp lý”, trong đó tuân thủ xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng và kiểm soát nguồn nguyên liệu trở thành yếu tố sống còn.

Ở cấp độ chính sách quốc gia, Việt Nam cần xử lý đồng thời hai yêu cầu: vừa duy trì và mở rộng xuất khẩu vào Hoa Kỳ, vừa giảm nguy cơ bị coi là điểm trung chuyển hàng hóa của nước khác. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải tăng cường quản lý xuất xứ, kiểm soát đầu tư có nguy cơ lẩn tránh thuế, nâng cao năng lực của cơ quan hải quan, phối hợp thông tin với phía Hoa Kỳ và xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại. Đồng thời, Việt Nam cũng cần thúc đẩy nhập khẩu hợp lý từ Hoa Kỳ, mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực mà hai bên có lợi ích chung như năng lượng, hàng không, nông sản, công nghệ, giáo dục, dịch vụ và thiết bị công nghiệp. Bộ Công Thương Việt Nam cho biết sau các cuộc trao đổi về thương mại đối ứng, phía Hoa Kỳ đã hạ mức thuế đối ứng đối với Việt Nam từ 46% xuống 20% trong tuyên bố ban hành đầu tháng 8/2025.[18] Dù mức 20% vẫn là thách thức lớn, diễn biến này cho thấy đàm phán và hợp tác chính sách có thể giúp giảm bớt rủi ro cho hàng hóa Việt Nam.

Đối với doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, tác động của thuế quan Hoa Kỳ cũng rất lớn. Nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang Hoa Kỳ do doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài sản xuất, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, máy móc, dệt may, giày dép và đồ gỗ. Khi Hoa Kỳ áp thuế cao, các tập đoàn đa quốc gia có thể phải điều chỉnh lại chiến lược phân bổ sản xuất giữa Việt Nam, Trung Quốc, Mexico, Ấn Độ và các nước khác. Nếu Việt Nam duy trì được môi trường sản xuất ổn định, tuân thủ tốt quy tắc xuất xứ và kiểm soát hiệu quả gian lận thương mại, Việt Nam vẫn có thể tiếp tục là điểm đến quan trọng trong chiến lược “Trung Quốc + 1”. Ngược lại, nếu rủi ro thuế quan tăng cao hoặc bị Hoa Kỳ xem là nơi lẩn tránh thuế, lợi thế thu hút đầu tư của Việt Nam có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ không chỉ tác động đến xuất khẩu hiện tại, mà còn ảnh hưởng đến dòng vốn FDI và vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở góc độ quan hệ quốc tế, chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ đặt Việt Nam vào thế phải cân bằng thận trọng. Một mặt, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn và là đối tác quan trọng về kinh tế, công nghệ, đầu tư và chiến lược. Mặt khác, Việt Nam vẫn có quan hệ kinh tế rất sâu với Trung Quốc, nhất là về nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, linh kiện và hàng trung gian phục vụ sản xuất xuất khẩu. Nếu Hoa Kỳ tăng cường kiểm soát hàng hóa có yếu tố Trung Quốc trong chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải rà soát kỹ hơn nguồn nguyên liệu và linh kiện đầu vào. Điều này có thể thúc đẩy Việt Nam phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa và đa dạng hóa nguồn cung, nhưng trong ngắn hạn cũng làm tăng chi phí tuân thủ và chi phí sản xuất.

Thứ năm, tác động của chính sách thuế quan Hoa Kỳ cũng liên quan đến xu hướng gắn thương mại với khí hậu, công nghệ và an ninh. Khi Hoa Kỳ và các nền kinh tế lớn khác sử dụng thuế quan để bảo vệ ngành công nghiệp xanh, xe điện, pin, bán dẫn và năng lượng sạch, các nước xuất khẩu như Việt Nam phải thích ứng với tiêu chuẩn mới của thương mại toàn cầu. Hàng hóa không chỉ cần rẻ và đúng chất lượng, mà còn phải đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, phát thải, lao động, môi trường, dữ liệu và an ninh chuỗi cung ứng. Điều này có thể tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhưng cũng mở ra cơ hội nâng cấp sản xuất nếu Việt Nam tận dụng được xu hướng chuyển dịch sang công nghiệp sạch, năng lượng tái tạo và công nghệ cao.

Về mặt thương mại quốc tế nói chung, chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ có thể làm gia tăng rủi ro phân mảnh kinh tế toàn cầu. Khi các nền kinh tế lớn dựng lên các hàng rào thuế quan và phi thuế quan theo tiêu chí an ninh, công nghệ hoặc khí hậu, thế giới có thể dần hình thành các khối thương mại khác nhau. Doanh nghiệp sẽ phải lựa chọn chuỗi cung ứng phù hợp với từng khối quy định, thay vì vận hành một chuỗi cung ứng toàn cầu thống nhất. Điều này có thể làm giảm hiệu quả kinh tế, tăng chi phí sản xuất và làm chậm tăng trưởng thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, một số quốc gia có vị trí chiến lược, ổn định chính trị, năng lực sản xuất tốt và quan hệ cân bằng với nhiều bên có thể tận dụng cơ hội để thu hút đầu tư và nâng cấp vai trò trong chuỗi giá trị.

Đối với Hoa Kỳ, thuế quan có thể tạo thêm công cụ đàm phán, bảo vệ một số ngành sản xuất, thúc đẩy tái công nghiệp hóa và giảm phụ thuộc vào các nguồn cung rủi ro. Tuy nhiên, thuế quan cũng có thể làm tăng giá hàng hóa, gây thiệt hại cho người tiêu dùng, tạo chi phí cho doanh nghiệp nhập khẩu và kích thích trả đũa thương mại từ các đối tác. Đối với thế giới, thuế quan của Hoa Kỳ có thể thúc đẩy một số nước mở cửa thị trường hơn hoặc điều chỉnh chính sách theo yêu cầu của Hoa Kỳ, nhưng cũng có thể làm suy yếu niềm tin vào hệ thống thương mại đa phương. Đối với Việt Nam, đây vừa là sức ép lớn, vừa là cơ hội để nâng cấp mô hình xuất khẩu, chuyển từ gia công phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu sang sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn, minh bạch hơn và ít rủi ro pháp lý hơn. Tóm lại, các tác động pháp lý và thương mại quốc tế của chính sách thuế quan Hoa Kỳ trong giai đoạn hiện nay rất sâu rộng. Trên phạm vi toàn cầu, chính sách này làm tăng căng thẳng giữa thương mại tự do và bảo hộ, giữa luật lệ đa phương và hành động đơn phương, giữa hiệu quả kinh tế và an ninh quốc gia. Đối với các đối tác thương mại, chính sách này tạo áp lực đàm phán, buộc họ phải xem xét lại mức độ phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ, đồng thời phải cải thiện năng lực tuân thủ và minh bạch chuỗi cung ứng. Đối với Việt Nam, tác động trực tiếp là nguy cơ giảm sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu và tăng rủi ro bị điều tra về xuất xứ, lẩn tránh thuế hoặc phòng vệ thương mại; nhưng về dài hạn, đây cũng là động lực để Việt Nam nâng cao chất lượng thể chế thương mại, phát triển công nghiệp hỗ trợ, đa dạng hóa thị trường và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị có tiêu chuẩn cao. Trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế, chính trị và an ninh toàn cầu ngày càng gay gắt, năng lực thích ứng với chính sách thuế quan của Hoa Kỳ sẽ trở thành một yếu tố quan trọng quyết định khả năng duy trì và mở rộng lợi ích thương mại của Việt Nam trong quan hệ với thị trường Hoa Kỳ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.   The White House, Regulating Imports with a Reciprocal Tariff to Rectify Trade Practices that Contribute to Large and Persistent Annual United States Goods Trade Deficits, Executive Order

2.   Reuters (2025), What's in Trump's sweeping new reciprocal tariff regime, https://www.reuters.com/world/us/whats-trumps-sweeping-new-reciprocal-tariff-regime-2025-04-03/

3.   Office of the United States Trade Representative (2024), Notice of Modification: China's Acts, Policies and Practices Related to Technology Transfer, Intellectual Property and Innovation, 09/18/2024

4.   Joost Pauwelyn (2025), How the US Reciprocal Tariff Plan Could Save the WTO, https://ielp.worldtradelaw.net/2025/02/how-the-us-reciprocal-tariff-plan-could-save-the-wto/?utm

5.   Vũ Nguyên Hạnh (2025), US Tariffs on Vietnamese Exports: Analyzing the Executive Order of July 2025, https://www.vietnam-briefing.com/news/new-tariffs-on-vietnamese-exports-analyzing-the-new-tariff-framework.html/?utm

6.   Francesco Guarascio (2025), Vietnam's US exports account for 30% of GDP, making it highly vulnerable to tariffs, https://www.reuters.com/markets/vietnams-us-exports-account-30-gdp-making-it-highly-vulnerable-tariffs-2025-02-25/?utm

7.   Office of the United States Trade Representative, Countries & Regions - Southeast Asia & Pacific (Vietnam), https://ustr.gov/countries-regions/southeast-asia-pacific/vietnam?utm

8.   Francesco Guarascio (2025), Hardest-hit Vietnam risks losing $25 billion from US tariffs, UN estimates, https://www.reuters.com/world/china/hardest-hit-vietnam-risks-losing-25-billion-us-tariffs-un-estimates-2025-09-22/?utm

9.   MoIT (2025), MoIT updates on Vietnam - U.S. reciprocal trade talks, https://moit.gov.vn/en/support-services/70-years-of-industry-and-trade/moit-updates-on-vietnam-u.s.-reciprocal-trade-talks.html